Dünya Sağlık Örgütü uyarıyor: Enflasyonla uyumlu olmayan düşük vergiler, alkol ve şekerli içecek tüketimini azaltmada etkisiz kalıyor.
Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yeni raporlarına göre, hükümetlerin şekerli içecekler ve alkole uygulanan vergileri artırması, obezite, diyabet, kalp hastalığı, kanser ve yaralanmalardaki artışı azaltmak için gerekiyor.
Salı günü yayımlanan iki raporda DSÖ, enflasyonla uyumlu biçimde güncellenmeyen düşük vergilerin bu ürünlerin uygun fiyatlı kalmasına yol açtığını uyardı. Sağlık sistemleri ise önlenebilecek hastalıklarla başa çıkmakta zorlanıyor.
DSÖ’ye göre alkol ve şekerle tatlandırılmış içecekler üzerindeki vergiler, tüketimi azaltmak için hükümetlerin elindeki en etkili araçlardan biri; çünkü daha yüksek fiyatlar alkol ve şeker tüketimini azaltabilir, erteleyebilir hatta tamamen önleyebilir.
“Sağlık vergileri, sağlığı geliştirmek ve hastalıkları önlemek için elimizdeki en güçlü araçlardan biridir,” dedi DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus.
“Tütün, şekerli içecekler ve alkol gibi ürünlere uygulanan vergileri artırarak hükümetler zararlı tüketimi azaltabilir ve hayati sağlık hizmetleri için kaynak yaratabilir.”
Raporlar, DSÖ’nün ülkeleri yeni girişimi kapsamında vergileri artırmaya ve yeniden tasarlamaya çağırdığı bir dönemde yayımlandı. Bu girişim, 2035’e kadar tütün, alkol ve şekerli içeceklerin reel fiyatlarını yükseltmeyi hedefliyor.
Bulgular, 2024’te 150’den fazla ülkede bira, distile içkiler ve şekerle tatlandırılmış içeceklerin fiyatları ile vergi düzeylerine ilişkin bir analiz ve yaklaşık 180 ülkedeki vergi politikalarının incelenmesine dayanıyor. DSÖ ayrıca zaman içindeki değişimi izlemek için 2024 verilerini 2022 rakamlarıyla karşılaştırdı.
Vergilere rağmen bira ve distile içkiler daha uygun fiyatlı hale geliyor
Alkol tüketimi, kanser gibi 200’den fazla sağlık durumunun ve depresyon, anksiyete, alkol kullanım bozuklukları gibi birçok davranışsal sorunun başlıca küresel risklerinden biridir. DSÖ’ye göre her yıl 2,6 milyondan fazla kişi alkolle ilişkili nedenlerden hayatını kaybediyor.
160’tan fazla ülke alkollü içecekleri ya içeceğin fiyatına ya da alkol içeriğine göre vergilendiriyor. Bazı ülkelerde alkol, tüm malların fiyatını artıran genel satış vergilerine de tabi.
Ancak DSÖ, vergi oranlarının enflasyona paralel biçimde düzenli güncellenmemesi nedeniyle, 2022’den bu yana bira ve distile içkilerin ya daha uygun fiyatlı hale geldiğini ya da aynı fiyatta kaldığını tespit etti.
Alkol vergisi bulunan ülkelerin dörtte birinden azı vergi oranlarını rutin olarak güncelliyor; bu yüzden enflasyon vergilerin etkisini aşındırıyor ve alkolü zaman içinde daha ucuz hale getiriyor.
Dünya genelinde biranın toplam fiyatının ortalama yüzde 14’ü, distile içkilerin ise yüzde 22,5’i vergi. 330 mililitrelik (ml) tipik bir bira 2,47 dolar (2,10 euro) tutuyor ve bunun yalnızca 0,52 doları (0,44 euro) vergi. 750 ml’lik bir şişe distile içki ortalama 22,67 dolar (19,28 euro) ediyor; bunun 6,44 doları (5,48 euro) vergi.
Dünya genelinde çoğu Avrupa’da olmak üzere en az 25 ülke, DSÖ’nün “açık sağlık riskleri” olarak tanımladığı durumlara rağmen şaraba vergi uygulamıyor; hafta başına 1,5 litreden fazla şarap tüketen kadınlarda kanser riski daha yüksek.
Yalnızca 28 ülke, alkol vergilerinden elde edilen geliri alkol kontrol programları, halk sağlığı kampanyaları ya da sağlık sistemi finansmanı gibi önleme ve tedavi amaçlarına tahsis ediyor.
DSÖ içeceklerde şekere dayalı vergiler çağrısı yapıyor
Gazlı içecekler veya meyve suları gibi şekerle tatlandırılmış içecekler, DSÖ’nün Doğu Akdeniz ofisine göre obeziteyi, diş çürüklerini ve kanser, diyabet, kalp sorunları gibi çeşitli kronik hastalıkların riskini artırıyor.
Kuruluş, bu içeceklerin birçok ülkede şeker alımının başlıca kaynakları arasında yer aldığını ve az ya da hiç besin değeri taşımadığını da ekledi.
Gazlı ve enerji içecekleri gibi bazı şekerli içecekleri 116 ülke vergilendirirken, çoğu ülke meyve suları, tatlandırılmış süt içecekleri ve hazır kahve ile çaylar dahil diğer yüksek şekerli ürünleri vergilendirmiyor.
DSÖ’nün analizine göre şekerli içecekler ya toplam fiyatları üzerinden ya da içeceğin hacmine göre vergilendiriliyor.
DSÖ’nün, şekere dayalı vergilerin daha etkili olduğu yönündeki önerisine rağmen, ülkelerin dörtte birinden azı içecekleri eklenmiş şeker miktarına göre vergilendiriyor; bu yaklaşım, tüketicileri düşük şekerli ya da şekersiz seçeneklere yönelmeye teşvik ediyor.
Vergiler, şekerli içeceklerin fiyatına ortalama yüzde 2 ekliyor. Dünya genelinde 330 ml’lik tipik bir gazlı içecek 1,56 dolar (1,33 euro); bunun yalnızca 0,15 doları (0,13 euro) vergi.
Şekerli içecekleri vergilendiren ülkelerin neredeyse yarısı, DSÖ’nün karşı çıktığı bir uygulama olarak ambalajlı suyu da vergilendiriyor; DSÖ, sağlıklı alternatiflerin uygun fiyatlı kalması gerektiğini söylüyor.
Şekerli içeceklere vergi uygulayan 116 ülkenin yalnızca 10’u vergi gelirlerini sağlık programlarına tahsis ediyor.
“Alkolün daha ucuz olması şiddeti, yaralanmaları ve hastalıkları körüklüyor,” dedi DSÖ’nün Sağlık Belirleyicileri, Geliştirme ve Önleme Dairesi Direktörü Etienne Krug.
“Sektör kâr ederken, sağlık sonuçlarının yükünü çoğu zaman halk, ekonomik maliyetleri ise toplum üstleniyor,” diye ekledi.