Amerikalı araştırmacılar yapay zekadan yararlanarak yeni virüsler üretti; bu, ilaç geliştirmede yeni yollar açarken biyogüvenlik endişelerini artırıyor.
Bilim insanları, zararlı bakterileri avlayıp öldürebilen özel virüsler tasarlamak için yeni bir üretken yapay zeka türü kullanıyor. Bu çığır açıcı gelişme, ilaçlara dirençli “süper mikropları” alt etmeye yönelik yeni bir antibiyotik kuşağının önünü açabilir.
REKLAM
REKLAM
Yeni DNA oluşturabilen Evo 2 adlı yapay zeka modelini kullanan Stanford Üniversitesi'nden bilim insanları (kaynak İngilizce), bakterileri öldürebilen mikroorganizmalar olan bakteriyofajlardan oluşan bir dizi virüs geliştirdi.
Laboratuvar testlerinde, Evo 2 tarafından tasarlanan ve “olağanüstü etkili” olarak nitelenen 16 virüsten oluşan bir karışım, doğal fajlara karşı zaten bağışıklık kazanmış E. coli bakterilerini hızla öldürebildi.
E.coli, bağırsak enfeksiyonlarına yol açabilen ve mevcut antibiyotiklere giderek daha fazla direnç gösteren bir bakteri grubudur.
Antibiyotik direnci, başta bu tür ilaçların yanlış ve aşırı kullanımı nedeniyle, dünya genelinde artıyor; bu durum bakterilerin hayatta kalmanın yollarını geliştirmesine ve mevcut ilaçların etkisiz kalmasına yol açıyor.
“Bakteriler tek bir faja karşı direnç kazandığında, o tedavi için oyun biter,” dedi, çalışmanın ortak yazarı ve Stanford Üniversitesi'nde kimya mühendisi olan Brian Hie.
“Ancak genetik olarak birbirinden farklı birden fazla fajı tek bir karışımda bir araya getirirseniz, bakterilerin bu kokteylin tamamına karşı direnç geliştirmesi çok daha zor olur.”
Araştırmacılar, bu teknolojinin gelecekte tüberküloza yol açanlar ya da hastanelerde yaygın görülen bir enfeksiyon türü olan MRSA gibi diğer zararlı bakterileri hedeflemek için de kullanılabileceğini belirtti.
Model herkesin kullanımına açık
Araştırmacılar Evo 2 yapay zeka modelini herkesin indirip kullanabileceği şekilde açık ve ücretsiz hale getirdi; bu da güvenlik endişelerini beraberinde getirdi.
Çalışmanın yazarları, aracı açık kaynak yapmanın güvenlik tartışmalarını tetiklediğini kabul ediyor ve başlıca endişelerden birinin, “kötü niyetli aktörlerin” aracı değiştirerek zararlı biyolojik ajanlar tasarlamada kullanma ihtimali olduğunu vurguluyor.
“Yazarların da vurguladığı gibi, bu durum en hafif ifadeyle ciddi düzenleyici ve güvenlik kaygılarını gündeme getiriyor,” dedi, çalışmaya katılmayan ve Birleşik Krallık’taki Reading Üniversitesi'nde hücresel mikrobiyoloji doçenti olan Simon Clarke.
“Bu tür çalışmalar normalde sıkı biçimde düzenlenir; söz konusu bilim insanlarının önemli güvenlik önlemleri getirerek ekstra ihtiyat göstermiş olması sevindirici. Ancak benzer çalışmalar yapmak isteyen diğer tüm araştırmacıların aynı derecede dikkatli davranacağının hiçbir garantisi yok,” diye ekledi.
Doğal yollardan ortaya çıkan patojenlerin, bugün için, yapay zeka ile tasarlananlardan daha büyük bir risk oluşturduğunu; çünkü bunlara erişmenin ve bunları üretmenin, sıfırdan yeni etkenler yaratmaktan hâlâ daha kolay olduğunu savundu.
Yazarlara göre, yapay zeka ile tasarlanan biyolojinin doğal evrime kıyasla en büyük avantajlarından biri, güvenlik kontrollerinin doğrudan sürecin içine yerleştirilebilmesi.
Biyoloji odaklı yapay zeka modellerinin geleceği
Evo 2 modeli, dünyanın dört bir yanından milyonlarca doğal genom üzerinde eğitildi; bu sayede bir DNA dizisini işlevsel kılan karmaşık “dilbilgisi”ni ve kuralları öğrenebildi.
Diğer biyoloji odaklı yapay zeka modellerinde olduğu gibi, bu veri kümesi de genetik diziler ve patojen özellikleri gibi biyolojik verileri içeriyor.
Şu anda bu tür veri kümelerini düzenleyen evrensel bir çerçeve bulunmuyor; bazı geliştiriciler yüksek riskli verileri gönüllü olarak dışarıda bıraksa da araştırmacılar, herkes için geçerli açık ve tutarlı kurallar konması gerektiğini savunuyor.
Şubat 2025’te Evo 2 ekibi, etik ve güvenlik riskleri nedeniyle, insanları ve diğer karmaşık organizmaları enfekte eden patojenleri veri kümelerinden çıkardıklarını ve bununla “Evo’nun biyolojik silah geliştirilmesi amacıyla kullanılmasını önlemeyi” hedeflediklerini açıkladı.
Bu yılın başlarında, dünyanın farklı yerlerinden 100’ü aşkın araştırmacı, bilimsel verilere açık erişimin keşif sürecini hızlandırdığını ancak yeni biyolojik verilerin küçük bir kısmının kötüye kullanılması halinde biyogüvenlik riskleri doğurabileceğini savunan bir açık mektup (kaynak İngilizce) kaleme aldı.
“Biyolojik verilerin yönetimi söz konusu olduğunda riskler çok büyük; çünkü yapay zeka modelleri ciddi biyolojik tehditlerin ortaya çıkarılmasına yardımcı olabilir,” diye yazdılar.
Araştırmacılar, yapay zeka sistemleri daha da güçlenip yaygınlaştıkça, açıklık ile yüksek riskli veriler üzerindeki zorunlu güvenlik kısıtlamaları arasında doğru dengeyi kurmanın hayati önem taşıyacağını vurguladı.