Avrupalı beş ülkenin iddiasına göre, ölümü çok konuşulan ve şüpheli bulunan Rus muhalif Alexey Navalny, kurbağa zehri diye bilinen bir toksinle öldürüldü. Peki, epibatidin adlı bu madde nasıl çalışıyor?
İngiltere, Fransa, Almanya, İsveç ve Hollanda olmak üzere beş Avrupa ülkesi, Münih Güvenlik Konferansı'nda dünya çapında yankı uyandıran kritik bir iddia ortaya attı.
REKLAM
REKLAM
İddiaya göre, ölümü çok konuşulan ve şüpheli bulunan Rus muhalif Alexey Navalny, kurbağa zehri diye bilinen bir toksinle öldürüldü.
Ülkeler, Navalny'nin Güney Amerika kökenli zehirli ok kurbağalarından elde edilen “epibatidin” adlı toksinle Moskova tarafından zehirlendiğini ileri sürüyor.
Moskova ise iddiaları “Batı propagandası” diye nitelendirerek reddetti.
47 yaşındaki Navalny, Şubat 2024’te tutuklu bulunduğu Arktik ceza kolonisinde hayatını kaybetmişti. Rus makamları, “aşırılıkçılık” gibi suçlamalardan hüküm giyen muhalif siyasetçinin yürüyüş sonrası fenalaşarak doğal nedenlerle öldüğünü açıklamıştı.
Navalny hakkındaki tüm suçlamaları reddediyordu.
Beş ülkenin ortak açıklamasında, Navalny’nin vücudundan alınan örneklerde epibatidin varlığının “kesin olarak doğrulandığı” belirtildi.
Açıklamada, söz konusu maddenin Rusya’da doğal olarak bulunmadığı ve yüksek toksisitesi ile bildirilen semptomlar dikkate alındığında zehirlenmenin “son derece muhtemel” ölüm nedeni olduğu ifade edildi.
İngiltere daha önce de 2018’de eski Rus çifte ajan Sergei Skripal’in İngiltere’de Novichok sinir gazıyla zehirlenmesine ilişkin kamu soruşturması yürütmüş ve saldırının Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in onayıyla gerçekleştiği sonucuna varmıştı. Londra, Navalny vakasının da “kaygı verici bir davranış örüntüsünün” parçası olduğunu savundu.
Avrupa ülkeleri ayrıca, epibatidin kullanılmışsa bunun 1972 tarihli Biyolojik ve Toksin Silahlar Sözleşmesi ile 1993 tarihli Kimyasal Silahlar Sözleşmesi’nin ihlali anlamına geleceğini vurguladı. Rusya her iki sözleşmeye de taraf.
Navalny’nin eşi Yulia Navalnaya ise sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada, eşinin zehirlendiğine ilk günden itibaren inandığını belirterek Avrupa ülkelerine “gerçeği ortaya çıkardıkları” için teşekkür etti.
Epibatidin nedir?
Epibatidin, Güney Amerika’daki yağmur ormanlarında yaşayan bazı zehirli ok kurbağalarının derisinden salgılanan güçlü bir nörotoksin.
Özellikle Ekvador ve Peru’ya özgü iki türde görülüyor. Bu kurbağalar toksini doğrudan üretmiyor; belirli alkaloidleri içeren besinlerle beslendiklerinde maddeyi vücutlarında biriktiriyor. Esaret altındaki, yani bakım merkezleri veya hayvanat bahçelerindeki kurbağalarda epibatidin bulunmuyor.
Uzmanlara göre epibatidin morfinden yaklaşık 100 ila 200 kat daha güçlü. Nikotine benzer şekilde sinir sistemindeki nikotinik reseptörlere etki ediyor.
Bu reseptörler hem merkezi sinir sisteminde hem de periferik sinir sisteminde bulunuyor. Madde reseptörleri aşırı uyarıyor ve ardından iletimi bozuyor. Sonuçta kas seğirmesi, kas felci ve solunum kaslarının çalışmayı bırakması gibi semptomlar ortaya çıkıyor.
Nihayetinde boğulmaya bağlı ölüm meydana gelebiliyor. Zehrin tesavisi ise mevcut değil. Solunum desteği, kalp desteği ve yoğun bakım desteğiyle kişiler hayatta tutulmaya çalışılıyor.
Nefessiz bırakarak öldürüyor
Leeds Üniversitesi’nden çevresel toksikoloji uzmanı Prof. Alastair Hay, maddenin sinir iletimini bloke ederek kas ve solunum sistemi felcine yol açtığını, zehirlenen kişinin “nefessiz kalarak öldüğünü” belirtti.
Guardian'a konuşan Hay, kanda epibatidin tespit edilmesinin “bilinçli ve kasıtlı uygulamaya işaret ettiğini” söyledi.
Madde laboratuvar ortamında da üretilebiliyor. Tespiti ise gaz kromatografisi ve kütle spektrometrisi yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla yapılıyor; bu teknikler kimyasal bileşiğin “parmak izi”ni ortaya çıkarıyor.
Epibatidinin geçmişte güçlü bir ağrı kesici olarak kullanılması olasılığı araştırılmış olsa da yüksek toksisitesi nedeniyle klinik kullanımda yer almıyor. Çünkü bu toksinde etkili doz ile ölümcül doz birbirine çok yakın.
Uzmanlar, insanlarda epibatidin zehirlenmesinin son derece nadir olduğunu ve bilinen vakaların çoğunun laboratuvar kaynaklı ve ölümcül olmayan olaylar olduğunu belirtiyor.
Sentetik üretim olasılığı
Kurbağanın bu toksini vücudunda biriktirmesi için doğru beslenme zincirine sahip olması gerekiyor; aksi halde toksin üretimi azalıyor veya kayboluyor. Bu yüzden de tesislerde bakılan kurbağalarda görülmüyor.
Bu toksinin doğal kaynaktan saflaştırılması lojistik açıdan zor ve verimsiz. Eğer iddialar doğrulanırsa toksinin sentetik olarak üretilmesi daha olası olacak.
Moskova’nın Yanıtı
Rusya iddiaları sert şekilde reddetti. Londra’daki Rus Büyükelçiliği açıklamayı “Batılı masalcıların zayıf akıllılığı” ve “nekro-propaganda” olarak nitelendirdi. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova, test sonuçları ve kimyasal formüller kamuoyuyla paylaşılmadan yapılan açıklamaların “Batı’nın acil sorunlarından dikkati saptırmaya yönelik bir enformasyon kampanyası” olduğunu söyledi.
Kremlin daha önce de Navalny’nin ölümünden sorumlu olduğu yönündeki tüm suçlamaları reddetmişti. Rus resmi anlatımına göre Navalny kısa bir yürüyüşün ardından rahatsızlandı, yere yığıldı ve bilincini geri kazanamadı.
Navalny kimdi?
1976 doğumlu Navalny, 2008’den itibaren devlet şirketlerindeki yolsuzluk iddialarını blog yazılarıyla gündeme getirerek tanındı. Gazprom ve Rosneft gibi dev şirketleri hedef alan yolsuzluk dosyalarıyla geniş bir kitleye ulaştı. 2011’de Yolsuzlukla Mücadele Vakfı’nı kurarak Rusya’daki üst düzey siyasi elitlere yönelik araştırmalar yürüttü.
2020’de sinir gazıyla zehirlenmiş, tedavi için Almanya’ya götürülmüş ve iyileşmesinin ardından Rusya’ya dönünce tutuklanmıştı. Hayatının son üç yılını hapiste geçirdi.
Avrupalı ülkelerin son açıklaması, Navalny’nin ölümünün doğal nedenlerden kaynaklandığı yönündeki Rus tezine karşı en güçlü uluslararası itirazlardan biri olarak değerlendiriliyor.
Ancak örneklerin nasıl elde edildiği ve bulguların ne zaman ayrıntılı biçimde kamuoyuyla paylaşılacağı henüz net değil.