İran, Ayetullah Ali Hamaney için tarihinin en büyük devlet cenazesine hazırlanıyor

İran, İslam Cumhuriyeti tarihinin en büyük devlet cenazesine hazırlanıyor. Cumartesi gününden itibaren altı güne yayılacak törenler kapsamında, İran ve Irak’taki beş şehirde anma programları düzenlenecek. Törenlerle, 28 Şubat’taki savaşın başlangıcında ABD-İsrail saldırılarında hayatını kaybeden eski Ayetullah Ali Hamaney toprağa verilecek.

REKLAM

REKLAM

Hamaney, İslam Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana 37 yıl boyunca ülkenin en üst dini otoritesi olarak görev yaptı ve bu görevde en uzun süre kalan ikinci isim oldu.

1939 yılında Meşhed’de doğan Hamaney, 1981–1989 yılları arasında İran Cumhurbaşkanlığı görevini yürüttü. Ardından, 1979 Devrimi sonrası kurulan İslam Cumhuriyeti’nde dini lideri atamakla sorumlu Uzmanlar Meclisi tarafından Ayetullah olarak seçildi.

Hamaney’in naaşı savaşın başlangıcından bu yana geçici olarak muhafaza altındaydı. Dört aylık gecikmenin, savaş süreci, ateşkes ve ardından gelen müzakere sürecinden kaynaklandığı belirtildi. Yetkililer, törenlerin hem İran hem de ABD arasında çatışmaların durduğu ve mutabakat zaptına (MoU) yönelik görüşmelerin sürdüğü bir “görece gerilimsiz dönem”e denk getirildiğini ifade etti.

Tahran yönetimi, cenaze törenlerinin uluslararası kamuoyu önünde herhangi bir aksaklık yaşanmadan gerçekleşmesini hedefliyor.

Tören programı ve katılım

Cenaze törenleri cumartesi ve pazar günleri Tahran’daki Musalla ibadet kompleksinde düzenlenecek. “Namazgâh” anlamına gelen Musalla, İran’da büyük ölçekli devlet ve dini törenlerin merkezi olarak biliniyor ve daha önce de üst düzey devlet yetkililerinin cenazelerine ev sahipliği yaptı.

Ana cenaze yürüyüşü ise pazartesi günü İmam Hüseyin Meydanı’ndan başlayarak yaklaşık 10 kilometrelik bir güzergahta Azadi (Özgürlük) Meydanı’na kadar sürecek.

İran tarihinde 1979 Devrimi’nden bu yana en büyük kitlesel toplanmalara sahne olan meydanlardan biri olan Azadi Meydanı için Tahran Belediye Başkanı, törene yaklaşık 20 milyon kişinin katılmasının beklendiğini ve bunun “şehir tarihindeki en büyük kalabalık” olacağını söyledi.

Cenaze, 7 Temmuz’da Kum kentine taşınacak ve burada Fatıma Masume Türbesi ile Cemkeran Camii arasında törenler düzenlenecek. Şii İslam’ın en önemli ilim merkezlerinden biri olan Kum, aynı zamanda On İki İmam inancına mensup Şiiler için dünyanın en önemli dini eğitim merkezleri arasında yer alıyor.

Cemkeran Camii ise “Gizli İmam” olarak kabul edilen Mehdi inancıyla ilişkilendiriliyor ve Şii dünyasında önemli bir ziyaret noktası olarak görülüyor.

Sıcaklıkların 45 dereceye kadar çıkmasının beklendiği bildirildi. Cenaze daha sonra Irak’a götürülecek; burada Necef ve Kerbela şehirlerinde, Şii İslam’ın en kutsal iki merkezi olan ve Birinci İmam Ali ile Üçüncü İmam Hüseyin’in türbelerini barındıran alanlarda törenler düzenlenecek.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin hazırlıkları ilerletmek üzere Irak’a giderek yerel yetkililerle görüştüğü de aktarıldı.

Nihai defin 9 Temmuz'da Meşhed'de yapılacak.

Hamaney'in doğum yeri olan Meşhed, İran'ın en kutsal kenti. Şiiliğin Sekizinci İmamı İmam Rıza'nın türbesine ve Devrim Muhafızları da dahil olmak üzere devlet kurumlarına uzanan mali bağları olan, ülkenin en zengin dini vakfı Astan Kuds-i Razavi'ye ev sahipliği yapıyor; bu yapı adeta dev bir ekonomik imparatorluk niteliğinde.

Yetkililer, defin törenine 8 ila 10 milyon kişinin katılacağını tahmin ediyor.

Güvenlik, lojistik ve Mücteba Hamaney'in katılımı

Yarı askerî Besic örgütü lojistikten sorumlu. Tahran'ın otoyolları geçici otopark alanlarına dönüştürülecek, camiler, okullar, spor salonları ve üniversiteler konaklama için kullanılacak.

Tahran'ın 22 ilçesinin her biri, İran'ın 31 eyaletinden birinden gelen yas tutanları ağırlayacak. Uçuşların iptal edilmesi ve büyük kentlere girişin sıkı şekilde kontrol edilmesi bekleniyor.

Başlıca kentlerde güvenlik ve kalabalık kontrolü görevi Devrim Muhafızları'na verildi. Birinci Cumhurbaşkanı Yardımcısı Muhammed Rıza Aref'in başkanlığındaki bir komite, haftalardır hazırlıkları denetliyor.

Babası öldükten sonra göreve getirilen ve o tarihten bu yana kamuoyu önüne çıkmayan İran'ın yeni dini lideri Ayetullah Mücteba Hamaney'in törenlere katılıp katılmayacağı belirsizliğini koruyor.

ABD medyası, İranlı yetkililere dayandırdığı haberlerde, Mücteba Hamaney'in babasının ölümüne yol açan saldırılarda ağır yaralandığını ve birden fazla ameliyat geçirdiğini bildirmişti. İran, bu iddiaları doğrulamadı.

Pakistan Cumhurbaşkanı Asif Ali Zerdari ile Başbakan Şahbaz Şerif, resmi bir heyetin törenlere katılacağını doğruladı.

Savaş sırasında İran füzeleri ve İHA'larının hedefi olan Körfez Arap ülkelerinden hangilerinin, ayrıca Rusya ve Çin'den hangi düzeyde liderlerin törenlere katılacağı ise henüz netleşmedi.

Üç cenaze töreni emsal oluşturdu

Planlanan törenlerin büyüklüğü, geçmişteki üç büyük ulusal yas anıyla karşılaştırmaları beraberinde getiriyor.

İslam Cumhuriyeti'nin kurucusu Ayetullah Humeyni'nin 1989'daki cenaze töreni, kortejin kalabalık tarafından kuşatılmasıyla kaosa sürüklendi; cenaze neredeyse kayboldu, kefenin bazı parçaları yırtıldı ve naklin tamamlanabilmesi için sonunda bir helikopter devreye girdi.

Bu karmaşanın ardından, Uzmanlar Meclisi Ali Hamaney'i, Hamaney'in kendisi için de sürpriz olarak görülen bir kararla halef seçti. Hamaney, sonraki onyıllarda siyasi yelpazenin her yanındaki rakiplerini saf dışı bırakarak mutlak iktidarını pekiştirdi.

Devrim Muhafızları'nın Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani için 2020'de düzenlenen cenaze töreni, İran ve Irak'taki sekiz şehirde kitlesel katılımla gerçekleştirildi.

Süleymani, 3 Ocak 2020'de Bağdat Uluslararası Havalimanı'nda, Donald Trump'ın ilk görev döneminde verdiği talimatla düzenlenen bir ABD insansız hava aracı saldırısında öldürüldü. Bu, üst düzey bir İranlı askerî yetkilinin ABD tarafından doğrudan öldürüldüğü ilk saldırıydı.

Memleketi Kirman'daki cenaze korteji ise onlarca kişinin öldüğü bir izdihamla son buldu. Hamaney tören sırasında kamuoyu önünde gözyaşı döktü.

2024'te, aynı yılın mayıs ayında İran'ın kuzeybatısındaki bir helikopter kazasında hayatını kaybeden Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi için düzenlenen cenaze töreni de birçok şehirde büyük kalabalıkları çekti.

Azerbaycan sınırı yakınlarındaki sisli dağlık arazide meydana gelen kaza, Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan ve altı kişiyle birlikte Reisi'nin de ölümüne yol açtı.

Reisi'nin cenazesi, Astan Kuds-i Razavi vakfı ve Devrim Muhafızları ile bağlarıyla bilinen, dini ve siyasi açıdan büyük önem taşıyan Meşhed'e nakledildi.

Müzakereler kritik pürüzlere takılmış durumda

Cenaze töreni, İran ile ABD arasında 17 Haziran'da imzalanan ve nihai müzakereler için 60 günlük bir zaman penceresi açan kırılgan bir mutabakat zaptının gölgesinde gerçekleşiyor.

Ancak temel anlaşmazlıklar büyük ölçüde devam ediyor.

İran'ın nükleer programı, müzakerelerin merkezindeki başlık. İran'ın zenginleştirmeyi sınırlandırmayı kabul etmesi karşılığında yaptırımların hafifletilmesini öngören 2015 tarihli nükleer anlaşma Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), Trump'ın ilk görev döneminde, Mayıs 2018'de ABD tarafından terk edildi ve bu adım, Tahran'ın taahhütlerini kademeli olarak geri çekmesini tetikledi.

O tarihten bu yana İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoku, yüzde 60 zenginleştirme oranıyla yaklaşık 440 kiloya yükseldi. Bu oran, nükleer silah yapımında kullanılan yüzde 90'lık eşiğin altında kalsa da, daha fazla işlenmesi halinde birden fazla savaş başlığı üretmeye yetecek düzeyde.

Washington zenginleştirmeye sınırlamalar getirilmesini ve stokların azaltılmasını talep ederken, Tahran nükleer haklarının pazarlık konusu edilemeyeceğini vurguluyor ve tavizlerin, önce somut yaptırım hafiflemelerine bağlı olduğunu söylüyor.

İran ayrıca yurt dışında bloke edilen milyarlarca dolarlık varlığının serbest bırakılmasını istiyor. Ancak bu fonların nasıl kullanılacağına ilişkin Washington ile yaşanan anlaşmazlıklar ek gerilimlere yol açmış durumda.

Pakistan ve Katar'ın eş arabuluculuğunda yürütülen müzakerelerin bir sonraki turunun salı günü Doha'da yapılması bekleniyor.