Belçika Avrupa'nın en yüksek PFAS kirliliğine sahip ülkesi: İnsan hakları ihlal edildi mi?

Avukatlar, Belçika'ya "sonsuz kimyasalların" yol açtığı ciddi sağlık risklerine karşı vatandaşlarını korumadığı gerekçesiyle şikâyette bulundu.

REKLAM

REKLAM

Çevre hukuku kuruluşu ClientEarth, Belçika hakkında Avrupa Sosyal Haklar Komitesi'ne (ECSR) insan hakları kapsamında bir başvuru yaptı. Belçika, Avrupa ülkeleri arasında en yüksek seviyede "sonsuz kimyasal" (PFAS) kirliliğine sahip ülke olarak gösteriliyor.

ClientEarth çevre avukatı Hélène Duguy, "Sadece uzun süre devam eden bir kirlilik söz konusu değil; yetkililerin bu kirlilik hakkında yıllardır, hatta on yıllardır bilgi sahibi olduğunu ve çok az şey yapıldığını gördük," dedi.

Çevre konularında hükümetler ve şirketler aleyhine hukuki süreçler başlatma konusunda güçlü bir geçmişe sahip olan sivil toplum kuruluşu ClientEarth, ilk kez Avrupa Sosyal Haklar Komitesi'ne başvurdu. Avrupa Konseyi bünyesinde faaliyet gösteren komite, üye ülkelerin Avrupa Sosyal Şartı'na uyup uymadığını denetliyor.

Duguy, Euronews Earth'e yaptığı açıklamada, "Bu komiteyi seçtik çünkü güçlü bir yaptırım kapasitesine sahip olduğunu biliyoruz," ifadelerini kullandı.

Belçika: Avrupa'nın önemli PFAS kirliliği noktası

"Sonsuz kimyasallar" olarak da bilinen PFAS, suya, lekeye ve yağa dayanıklılık özellikleri nedeniyle sanayi tarafından yaygın biçimde kullanılan 10 binden fazla sentetik kimyasal maddeden oluşan bir grubu ifade ediyor.

Bu maddeler; pizza kutuları, yapışmaz tavalar, hijyen ürünleri ve dış giyim ürünleri gibi birçok günlük kullanım eşyasında da bulunabiliyor.

PFAS maddeleri, bazı kanser türleri, metabolik hastalıklar ve doğurganlık sorunları gibi çeşitli sağlık riskleriyle ilişkilendiriliyor.

Avrupa genelinde PFAS kirliliğini haritalayan The Forever Pollution Project'in verilerine göre, Belçika Avrupa'daki en yüksek PFAS kirliliği seviyelerine sahip ülke konumunda bulunuyor.

PFAS kirliliğinden en fazla etkilenen Belçika bölgeleri arasında, çok uluslu şirket 3M'nin tesisine yakınlığı nedeniyle yoğun şekilde etkilenen Anvers yakınlarındaki Zwijndrecht kasabası ile Fransa sınırına yakın, kirliliğin yakındaki bir hava üssüyle bağlantılı olduğu belirtilen Chièvres bölgesi yer alıyor.

Harita verileri ayrıca Brüksel'in de PFAS kirliliğinden önemli ölçüde etkilendiğini, özellikle Anderlecht ve Uccle çevresinde kirlilik seviyelerinin dikkat çektiğini gösteriyor.

ClientEarth'in başvurusu, kamu kurumlarının 2021'de patlak veren skandaldan yıllar önce PFAS sorunundan haberdar olduğu Zwijndrecht örneğine dayanıyor.

Anvers'in eski belediye başkanı ve şu anki Belçika Başbakanı Bart De Wever dahil olmak üzere Flaman hükümetindeki yetkililerin, kirlilikten 2017 gibi erken bir tarihte haberdar edildiği ancak herhangi bir adım atmadığı öne sürülüyor.

2000'li yılların başlarında da 3M ile Flaman yetkililerinin tesis çevresindeki PFAS kirliliğini görüştüğü, ancak sorunun boyutunu olduğundan daha düşük değerlendirdiği belirtiliyor.

Sonsuz kimyasalların sağlık açısından riskleri neler?

PFAS, birkaç sağlık sorunuyla ilişkilendiriliyor. 2023’te Dünya Sağlık Örgütü, perflorooktanoik asidi (PFOA) insanlar için kanserojen, perflorooktansülfonik asidi (PFOS) ise insanlar için muhtemelen kanserojen olarak sınıflandırdı.

Bu iki PFAS, AB’de yasaklı. Ancak parçalanmaları yüzlerce yıl alabildiği için hâlâ toprakta, suda ve Avrupa’nın birçok kirlenmiş bölgesinde yaşayan insanların kanında tespit ediliyor.

Kanser, PFAS ile ilişkilendirilen tek sağlık tehdidi değil. Kopenhag’daki Ulusal Halk Sağlığı Enstitüsü’nde çevre hekimliği profesörü Philippe Grandjean Euronews Earth’e, "Bu bileşikler, diyabet gibi çeşitli metabolik hastalıklar, azalmış doğurganlık ve obeziteyle ilişkilendiriliyor," diyor.

Grandjean, PFAS’ın yalnızca bugün bu maddelere maruz kalan yetişkinler için değil, gelecek kuşaklar için de risk oluşturduğunun altını çizdi.

"PFAS, babanın sperminin sağlığını, yani sperm kalitesini etkileyecek ve kısırlık ya da istem dışı düşük riskini artıracak," diye açıkladı. "PFAS plasentayı geçer. Böylece anne PFAS yükünü fetüsüyle paylaşır. Üçüncü olarak da PFAS, insan sütüyle vücuttan atılır," diye ekledi.

Grandjean’a göre tüm bu sağlık riskleri, hükümetlerin önleyici tedbirlere yatırım yapması için güçlü bir motivasyon olmalı.

Kalıcı kimyasallar nasıl insan hakları meselesine dönüştü?

PFAS kirliliğinin insan hakları ihlalleriyle ilişkilendirildiği ilk olay bu değil. 2024’te Birleşmiş Milletler uzmanları, Kuzey Karolina’da DuPont ve Chemours’un yol açtığı PFAS kirliliğini bir insan hakları meselesi olarak nitelendirmişti.

PFAS kirliliğine ilişkin hukuki süreçler Avrupa genelinde sürüyor. Çevre STK’ları ve bölge sakinleri, Mayıs 2026’da PFAS kirliliğiyle mücadeledeki yetersizliği nedeniyle Fransa’ya dava açtı. Kararın 2027’de verilmesi bekleniyor.

Duguy, "Şikâyetimizin bu [Avrupa’daki] girişimleri destekleyici ve onları tamamlayıcı nitelikte olmasını gerçekten istiyoruz," diye açıklıyor."

"PFAS yalnızca çevresel bir sorun değil, aynı zamanda son derece insani bir mesele ve hükümetlerin ve kamu otoritelerinin bu hakları koruma yükümlülüğü var," diye devam etti.

ClientEarth, basın açıklamasında, ECSR’nin şikâyetin kabul edilebilirliğine 2027’de karar vermesinin, nihai kararın ise iki ila üç yıl içinde çıkmasının beklendiğini belirtti.

Bu şikâyetle ClientEarth, Belçika’nın PFAS mevzuatında somut değişiklikler tetiklemeyi umuyor.

Özellikle Belçika’nın tüm kalıcı kimyasalları yasaklamasını ve etkilenen topluluklara çözüm sunmasını istiyorlar. Duguy, "Bu önlemler arasında örneğin, özellikle çocuklar veya hamile kadınlar gibi kırılgan gruplar başta olmak üzere insanlar üzerinde sistematik biyolojik izleme yapılması yer alıyor. Ama aynı zamanda, Belçika’da hâlâ son derece yavaş ilerleyen arıtma ve dekontaminasyon çalışmalarının başlatılması da gerekiyor," dedi.

Ancak PFAS kirliliğini temizlemek son derece karmaşık. Environmental Science: Processes and Impacts dergisinde pazartesi (6 Temmuz) günü yayımlanan bir çalışmaya göre, Avrupa yılda 100 milyar euro arıtma yatırımı yapsa bile, çevreden ancak kalıcı kimyasalların çok küçük bir kısmını uzaklaştırabilir.