Uzmanlar, "ateş bulutlarının" alevleri daha da büyütebildiğini, hatta şiddetli rüzgarlar ve yıldırımlar üreterek yeni yangınları tetikleyebildiğini söylüyor.
Fransa ve İspanya'da etkisini sürdüren büyük orman yangınları yüz binlerce kişinin tahliyesine yol açarken, bilim insanlarının "ateş bulutu" olarak adlandırdığı son derece nadir bir meteorolojik olay da ilk kez Fransa'da gözlemlendi.
REKLAM
REKLAM
Uzmanlar, yangınların oluşturduğu bu dev bulutların alevleri daha da büyütebildiğini, hatta şiddetli rüzgarlar ve yıldırımlar üreterek yeni yangınları tetikleyebildiğini söylüyor.
Bilim insanlarına göre bu bulutlar yalnızca yangının bir sonucu değil; aynı zamanda yangını besleyen kendi hava sistemlerini oluşturuyor.
Fransa'nın Bordeaux kenti yakınlarındaki Gironde bölgesinde hafta sonu oluşan bulutun, ülkede kaydedilen ilk "pirokümülonimbus" yani ateş bulutu olduğu doğrulandı. Aynı dönemde İspanya'nın Valensiya yakınlarındaki Castellón bölgesinde de uydu görüntülerinde benzer bir "yükselen pirokümülüs" bulutu tespit edildi.
Ateş bulutu nedir?
Ateş bulutları, büyük orman yangınlarının ürettiği yoğun ısının, aşırı sıcak havayı hızla yukarı taşımasıyla oluşuyor.
Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi'nden (CNRS) araştırmacı Jean-Baptiste Filippi, TIME dergisine yaptığı açıklamada, bu oluşumun iki aşaması olduğunu belirtti.
Buna göre, ilk aşama yapı pirokümülüs diye adlandırılıyor. Yangının ürettiği yoğun ısı, yerdeki havayı hızla yukarı kaldırarak duman sütununun üzerinde bir bulut oluşturuyor.
İkinci ve çok daha tehlikeli aşama ise pirokümülonimbus. Bu aşamada yükselen sıcak hava atmosferin üst katmanlarına, hatta stratosfer sınırına kadar ulaşıyor ve bulut dev bir gök gürültülü fırtınaya dönüşebiliyor.
Bu olayın gerçekleşebilmesi için hem çok büyük bir yangın hem de normalde kuru gök gürültülü fırtına oluşturabilecek uygun meteorolojik koşulların aynı anda bulunması gerekiyor.
Filippi, "Yangın olmasaydı muhtemelen başka bir yerde sıradan bir fırtına oluşacaktı. Sorunu yaratan şey, yangınla fırtına koşullarının aynı anda bir araya gelmesi," dedi.
NASA ise bu yapıları şöyle tanımlıyor: "Pirokümülüs bulutları -bazen ateş bulutları olarak da adlandırılır-, uzun, karnabahar şeklinde olup uydu görüntülerinde daha koyu dumanın üzerinde asılı duran opak beyaz lekeler olarak görünürler. Pirokümülüs bulutları, kümülüs bulutlarına benzer, ancak havanın yükselmesine neden olan ısı, güneşle ısınan topraktan değil, ateşten gelir. Belirli koşullar altında, pirokümülüs bulutları tam teşekküllü fırtınalar oluşturabilir ve bu da onları pirokümülonimbus bulutları haline getirir."
Yangını nasıl büyütüyor?
Ateş bulutları yangının bulunduğu bölgede şiddetli rüzgarlar oluşturuyor. Bu rüzgarlar alevleri daha fazla oksijenle beslerken, yükselen sıcak hava daha fazla su buharını buluta taşıyor.
Böylece yangın güçlendikçe bulut büyüyor, bulut büyüdükçe daha kuvvetli hava akımları oluşuyor ve yangın daha da şiddetleniyor. Bilim insanları bu süreci "pozitif geri besleme döngüsü" diye tanımlıyor.
Bu durum, yangınların çok daha hızlı yayılmasına ve kontrol altına alınmasının zorlaşmasına neden oluyor.
Araştırmalar ayrıca yangın dumanının bulutları yoğunlaştırarak yağmur damlalarının yere ulaşmasını zorlaştırabildiğini gösteriyor. Yağmur oluşsa bile damlalar yere inmeden sıcak hava içinde buharlaşabiliyor.
Bunun yerine güçlü aşağı yönlü hava akımları, gök gürültüsü ve yıldırımlar meydana geliyor. Bu yıldırımlar yeni yangınlar başlatabilirken, bulutlar yanan odun parçalarını ve külleri kilometrelerce uzağa taşıyarak yeni noktalarda yangınların çıkmasına yol açabiliyor.
Hava kalitesini düşürüyor
Bilim insanları, dumanı ve kirleticileri atmosferin yükseklerine taşıyabildikleri için pirokümülüs bulutlarını yakından izliyor. NASA'ya göre, burada kirleticiler rüzgarla dağıldıkça, geniş bir alanda hava kalitesini etkileyebiliyor.
ABD'de daha önce pirokümülonimbus bulutlarının dumanı başka eyaletlere taşıdığı örnekler görülmüştü.
İklim değişikliği riski artırıyor
Pirokümülüs ve pirokümülonimbus bulutları Avrupa'da nadir görülüyor. Ancak benzer olaylar Avustralya'nın 2019-2020 orman yangınlarında ve Kaliforniya'daki 2020 yangın sezonunda da kaydedilmişti.
Filippi, iklim değişikliği nedeniyle bu tür olayların Avrupa'da daha sık yaşanacağını düşünüyor:
"Bu olay için hem fırtına koşullarına hem de büyük yangınlara ihtiyaç var. Gelecekte ikisi de daha sık görülecek. Dolayısıyla aynı yerde ve aynı anda ortaya çıkma olasılığı da artacak."
Araştırmacıya göre küresel ısınma atmosferdeki enerji ve su buharı miktarını artırıyor. Bu da daha güçlü fırtınalar, daha yoğun yağışlar, seller ve aynı zamanda daha şiddetli yangınlar için uygun ortam hazırlıyor.
Türkiye'de hiç görüldü mü?
Türkiye'de bugüne kadar resmen doğrulanmış bir pirokümülonimbus vakası yok. Ancak bu, söz konusu yapının hiç oluşmadığı anlamına da gelmiyor; bazı büyük yangınlarda pirokümülüs benzeri bulutların oluşmuş olabileceği değerlendiriliyor, fakat bunlar resmen doğrulanmadı.
Türkiye'de yaşanan büyük yangınlar -örneğin 2021 Manavgat ve Marmaris, 2026 yazındaki yangınlar- sırasında dev duman sütunları ve güçlü konvektif yükselişler görüldü. Ancak bunların pirokümülonimbus seviyesine ulaştığına dair hakemli bilimsel bir kayıt veya resmi meteorolojik doğrulama yok.
Öte yandan yakın gelecekte bu olayların Türkiye'de de görülmesi ihtimal dahilinde.
Özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde daha uzun sıcak hava dalgaları yaşanmaya ve daha kuru bitki örtüsü görülmeye başladı. Ayrıca daha büyük ve daha şiddetli orman yangınları da görülüyor.
Eğer bunlar uygun atmosferik koşullarla birleşirse, gelecekte pirokümülonimbus oluşması mümkün. Bilim insanları da Avrupa genelinde bu olayların daha sık görülebileceği uyarısında bulunuyor.
Bu arada Türkiye de çarşamba günü itibarıyla farklı bölgelerinde çıkan orman yangınlarıyla mücadele halinde. Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, bazı yangınların kontrol altına alındığını, bazı bölgelerde ise çalışmaların sürdüğünü açıkladı.
Bakana göre, Yalova Armutlu, Kütahya Domaniç ve Altıntaş ile Çanakkale Merkez'deki yangınların kontrol altına alındı; Muğla, Antalya, Balıkesir'deki yangınlarda ise müdahale sürüyor.