Rusya, 2035'e kadar 7 yeni cezaevi kompleksi kurmayı planlıyor. Plan, ülkenin cezaevi nüfusunun 2021'den bu yana yaklaşık yüzde 40 azalmasının ardından geldi. Rusya Federal Cezaevi Servisi, düşüşte mahkûmların Ukrayna'daki savaş için orduya alınmasının önemli rol oynadığını açıkladı.
Rusya'da hükümet, ceza infaz sisteminin geliştirilmesine ilişkin federal programda değişiklik yapan bir kararname kapsamında, 2035 yılına kadar yedi büyük cezaevi kompleksi inşa etmeyi planlıyor. Bu tesislerde hem tutukluların tutulduğu ön soruşturma merkezleri hem de hükümlülerin kaldığı ceza kolonileri bulunacak.
REKLAM
REKLAM
Rus gazetecilerin “süper hapishaneler” olarak nitelendirdiği kompleksler, toplamda 5 bin 380 tutuklu ve 15 bin 120 hükümlü olmak üzere 20 binden fazla kişiyi barındıracak.
Komplekslerde ayrıca mahkeme salonları ile savcılar, savunma avukatları ve kamu denetim komisyonları için ofisler bulunacak. Hükümet, tesislerde kapsamlı gözetim ve güvenlik teknolojileri kullanmayı planlıyor.
Komplekslerin Kaluga, Astrahan ve Tümen bölgeleri, Buryatya ve Zabaykalskiy Krayı ile Rusya'nın askeri işgali altındaki Ukrayna'nın Herson bölgesinde inşa edilmesi planlanıyor.
İlk tesisin 2030 yılına kadar Tataristan'da açılması öngörülüyor. Rus basınındaki haberlere göre, tek bir kompleksin maliyetinin 13 milyar ila 20 milyar ruble (yaklaşık 134 milyon-208 milyon euro) arasında olması bekleniyor. Programın toplam maliyetinin ise 230 milyar rubleyi (yaklaşık 2,4 milyar euro) aşacağı tahmin ediliyor.
Rusya Adalet Bakanlığı, tutukluların ve hükümlülerin tek bir komplekste toplanmasının cezaevi maliyetlerini yüzde 25-30 oranında azaltacağını savunuyor. Bakanlığa göre, özellikle mahkûmların nakil masraflarının ortadan kaldırılması ve personel ihtiyacının azaltılması sayesinde yatırımın 10 yıl içinde kendini amorti etmesi bekleniyor.
Cezaevi nüfusu yüzde 40'a yakın azaldı
Yeni cezaevi planı, Rusya'daki mahkûm sayısının keskin biçimde azalmasının ardından geldi.
2021 sonunda Rusya'da cezaevlerinde ve tutukevlerinde yaklaşık 465 bin kişi bulunurken, bu sayı 2026'da 282 bine geriledi. Böylece cezaevi nüfusu yaklaşık yüzde 40 azaldı.
Rusya Federal Cezaevi Servisi Başkanı Arkadi Gostev, Mayıs ayında yaptığı açıklamada, mahkûmların Ukrayna'daki savaş için sözleşmeli asker olarak orduya alınmasının bu düşüşte önemli rol oynadığını söyledi.
Mahkûmların orduya alınması, Rusya'nın Şubat 2022'de Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı işgalini başlatmasından birkaç ay sonra, 2022 yazında başladı. İlk aşamada asker alımları Kremlin kontrolündeki paramiliter Wagner Grubu aracılığıyla yürütülürken, daha sonra süreç doğrudan Savunma Bakanlığı tarafından sürdürüldü.
Öte yandan, hukuk uzmanları yeni cezaevi komplekslerine yönelik planları eleştirdi.
Uzmanlar, bu tesislerdeki iç düzenlemelerin değişmemesinin veya daha kısıtlayıcı hale gelmesinin muhtemel olduğunu belirtiyor. Ayrıca cezaevlerinin kent merkezlerinden uzak bölgelere taşınmasının, özellikle Buryatya ve Zabaykalskiy Krayı gibi uzak bölgelerde, mahkûmların yakınları, insan hakları savunucuları ve hukuk temsilcilerinin cezaevlerine ulaşmasını ciddi biçimde zorlaştırabileceği ifade ediliyor.
Mahkumlara işkence iddiaları
Rusya'nın cezaevi sistemi, uluslararası insan hakları kuruluşları tarafından uzun süredir uluslararası standartların altında kalan koşullar nedeniyle eleştiriliyor.
BM'nin Rusya'daki insan hakları özel raportörünün 2025 tarihli raporunda, işkencenin “sistematik ve yaygın” olmaya devam ettiği belirtildi. Raporda 2024-2025 döneminde belgelenmiş 258 işkence vakasına yer verildi. Belgelenen yöntemler arasında elektrik verme, dayak ve sahte infazlar bulunuyordu.
BM İnsan Hakları Konseyi de 2024'te Rusya'nın insan hakları durumuna ilişkin Evrensel Periyodik İnceleme kapsamında Moskova'ya işkenceyi bağımsız bir suç olarak düzenlemesi, bildirilen vakaların soruşturulmasını güçlendirmesi ve hukuk sistemini BM İşkenceye Karşı Sözleşme ile uyumlu hale getirmesi çağrısında bulundu. Rusya bu tavsiyelerin çoğunu reddetti.
İnsan Hakları İzleme Örgütü, 2024'te yayımladığı bulgularında, Rus makamlarının, aynı yıl Mart ayında Moskova yakınlarındaki Crocus City Hall konser salonunda düzenlenen saldırıyla bağlantılı olarak gözaltına alınan şüphelilere işkence yaptığını, bu seansları kaydedip görüntüleri dolaşıma soktuğunu ortaya koydu.
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın (AGİT) bir izleme misyonu da Rusya'daki gözaltı merkezlerinde aşırı kalabalık, sağlıksız koşullar, yetersiz gıda ve sağlık hizmetleri ile zorla çalıştırmanın sık görüldüğünü bildirdi.
Rus muhalif siyasetçi Alexei Navalny, 2024 yılının Şubat ayında 19 yıllık cezasını çektiği Arktik bölgedeki uzak bir ceza kolonisinde hayatını kaybetti. Rus bağımsız medyası, söz konusu cezaevinin ağır koşulları ve işkence iddialarıyla bilindiğini bildirmişti.
Rusya, Avrupa Konseyi'nden çıkarılmasının ardından Eylül 2025'te Avrupa İşkenceyi Önleme Sözleşmesi'nden resmen çekildi. Böylece Avrupalı denetçilerin Rusya'daki cezaevlerine gerçekleştirdiği izleme ziyaretleri sona erdi.
BM Özel Raportörü ayrıca, cezalandırıcı psikiyatrinin yeniden yaygınlaşmasına ilişkin bulgulara da yer verdi. Buna göre zorunlu psikiyatrik tedavi, savaş karşıtı ifadeler nedeniyle yargılanan kişilere yönelik bir cezalandırma aracı olarak kullanılmaya başlandı.