82 yaşındaki Belçikalı fizikçi Francis Halzen, Antarktika'nın buz tabakasına yerleştirilen dünyanın en büyük nötrino dedektörünün geliştirilmesindeki öncü çalışmalarıyla 2026 Nobel Fizik Ödülü'nü kazandı.
Güney Kutbu'ndaki buz tabakasının yaklaşık 1,5 kilometre derinliğinde, evrendeki en zor yakalanan parçacıklardan bazılarını tespit etmek üzere tasarlanmış, bir kilometreküplük dev bir dedektör bulunuyor. Bu fikrin öncülerinden Belçikalı fizikçi Francis Halzen, kozmik kaynaklardan gelen nötrinoların tespit edilmesini sağlayan çalışmalarıyla 2026 Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü.
REKLAM
REKLAM
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi Genel Sekreteri Ellen Moons, Stockholm'deki ödül duyurusunda bu yılki Nobel'in “uzaydan gelen hayalet habercilerle” ilgili olduğunu söyledi.
Nobel Komitesi, 82 yaşındaki Halzen'i “IceCube Nötrino Gözlemevi'ne yaptığı belirleyici katkılar ve astrofizik kaynaklı yüksek enerjili nötrinoların keşfi” nedeniyle ödüllendirdi.
Akademiye göre Halzen'in çalışmaları, Antarktika buzunun içine yerleştirilen ve ışık algılayıcılarıyla donatılmış yaklaşık bir kilometreküplük IceCube gözlemevinin temelini oluşturdu. Gözlemevi, evreni ışık yerine nötrinolar aracılığıyla inceleyen yeni bir astronomi alanının gelişmesinde önemli rol oynadı.
Nötrinolar, maddeyle son derece zayıf etkileşime girdikleri için tespit edilmeleri oldukça güç olan elektrik yüksüz atomaltı parçacıklar. Ancak bu özellikleri aynı zamanda onları evrenin en uzak ve enerjik bölgelerinden Dünya'ya ulaşan süreçleri incelemek için önemli bir araç haline getiriyor.
IceCube, Antarktika'nın berrak buz tabakasına yerleştirilen binlerce ışık algılayıcısı aracılığıyla bir nötrinonun buz içindeki atomlarla etkileşimi sırasında ortaya çıkan çok küçük ışık izlerini tespit ediyor. Böylece bilim insanları, milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki kozmik olaylar hakkında bilgi edinmeye çalışıyor.
Halzen, Belçika'nın Tienen kentinde doğdu ve daha sonra ABD vatandaşlığı aldı. Wisconsin-Madison Üniversitesi'nde profesör olarak görev yapan Halzen, aynı üniversitedeki Temel Parçacık Fiziği Enstitüsü'nün de direktörlüğünü yürütüyor.
İtalya'dan telefonla katıldığı Nobel Ödülü duyurusunun ardından düzenlenen basın toplantısında konuşan Halzen, ödülü alacağının kendisi için büyük bir sürpriz olduğunu söyledi.
“Benim için büyük bir sürpriz oldu, doğrusu hiç beklemiyordum” diyen Halzen, ödülün kendisine açıklanmasının ardından duyduğu mutluluğu da dile getirdi.
“Ama bu ödülü duymak büyük bir mutluluk” diye ekledi.
Buzun içindeki dev göz
Yüksek enerjili nötrinolar, diğer parçacıklarla aynı şiddetli kozmik ortamlarda oluşuyor. Ancak diğerlerinden farklı olarak, uzayda doğrusal bir hat izleyerek yol alıyor ve yolculuğu boyunca bozulmadan kalıyor.
“Nötrinolar bize yön değiştirmeden ve enerjilerini yitirmeden ulaşıyor. Bu da başka hiçbir yolla elde edilemeyecek bilgiler sağlayabilecekleri anlamına geliyor,” denildi akademinin açıklamasında.
Ancak bu parçacıkları yakalamak son derece güç. “Son derece yüksek enerjili kozmik nötrinolar çok nadir görülüyor, bu yüzden yeterli sayıda çarpışma gözlemek için devasa bir buz hacmi gerekiyor,” diye vurguladı seçici kurul.
Halzen, gözlemevi fikrini ilk kez 1988’de ortaya attı ve önerisi kısa sürede diğer araştırmacıların desteğini kazandı. Birkaç yıl sonra ön testler yapıldı, ancak dedektör ancak 2011’de tamamlanabildi.
Halzen, Antarktika’daki Amundsen-Scott Güney Kutbu İstasyonu’nda bulunan ve dünyanın en büyük nötrino dedektörü olan IceCube’ün baş araştırmacısı olarak görev yaptı.
“Nobel’i kazanmanın ötesinde benim için en büyük mutluluk, bu ödülün, projenin en başında bana katılan gerçekten cesur insanları da yansıtacağını ummam,” dedi Halzen.
Leuven’den Antarktika’ya
Halzen, 1966’da KU Leuven’den fizik alanında yüksek lisans, 1969’da ise doktora derecesi aldı.
1970’lerden bu yana kozmik ışınlar ve astropartikül fiziği alanında öncü bir isim olan Halzen, kozmik ışınlardaki anomali ve kuark madde üzerine çok sayıda çalışma yayımladı.
Ayrıca Kanada’daki Sudbury Nötrino Gözlemevi ve Almanya’daki Max Planck Enstitüleri’nin de aralarında bulunduğu çeşitli danışma kurullarında yer aldı.
Halzen’in ödülü Nobel sezonunun ikinci mükâfatı oldu. Tıp ödülü, pazartesi günü, sinir sinyallerini ışıkla kontrol etmeye yarayan optogenetik alanındaki öncü çalışmaları nedeniyle ABD’li psikiyatrist ve nörolog Karl Deisseroth ile Alman bilim insanları Peter Hegemann ve Georg Nagel’e verildi.
Kimya ödülü çarşamba günü açıklanacak, edebiyat ödülünün sahibi ise perşembe günü belli olacak. En yakından takip edilen ödül olan barış ödülü ise cuma günü duyurulacak.
ABD Başkanı Donald Trump geçen yıl bu ödül için yoğun kulis yapmış, ödülü kazanan Venezüellalı muhalif lider Maria Corina Machado daha sonra Nobel madalyasını Trump’a vermişti. Komite, onun bu yıl da süreci yakından izleyeceğinin farkında.
Ekonomi ödülü, Nobel sezonunu 12 Ekim Pazartesi günü kapatacak.
Her Nobel ödülü bir diploma, bir altın madalya ve birden fazla kazanan olması halinde paylaşılan 12 milyon İsveç kronu (1,1 milyon euro) ile birlikte geliyor.
Ödül sahipleri, vasiyetiyle bu ödülleri hayata geçiren Alfred Nobel’in 1896’daki ölüm yıldönümü olan 10 Aralık’ta düzenlenecek resmi törende madalyalarını teslim alacak.