ABD, Çin ve AB, yapay zekayı düzenleme konusunda birbirinden oldukça farklı yaklaşımlar benimsiyor. Büyük ekonomiler teknolojiyi nasıl ele alıyor, neler risk altında?
Dünyanın en güçlü yapay zekâ sistemlerini dizginleme baskısı dünya çapında artıyor ve dünyanın üç büyük yapay zekâ gücü buna üç çok farklı yolla karşılık veriyor.
REKLAM
REKLAM
Endişeler her yerde neredeyse aynı: yapay zekâ destekli siber saldırılar, ulusal güvenliğe yönelik tehditler ve çocukların intiharlarıyla bağlantılı sohbet botları. Görünüşe göre tepkiler ise oldukça farklı.
AB bağlayıcı kurallara yöneldi, ancak bunların bir kısmını şimdiden sanayinin baskısıyla gevşetti. ABD, yapay zekâ patlamasını sürdürmeyi amaçlayan gönüllü taahhütlere ve başkanlık kararnamelerine dayanıyor. Çin ise sıkı devlet kontrolü altında kendi kural kitabını yazıyor ve yavaşlama çağrılarını reddediyor.
Her biri süreci şöyle yönetiyor.
AB: 'Yapay zekâya ilişkin dünyanın ilk kapsamlı kuralları'
Avrupa Birliği, Brüksel'in 'yapay zekâya ilişkin dünyanın ilk kapsamlı kuralları' diye tanımladığı Yapay Zekâ Yasası'nı 2024'te kabul etti.
Yasa, yapay zekâyı dört kademeli bir risk çerçevesine göre düzenliyor; sistemin oluşturduğu tehdit düzeyi arttıkça kurallar da sıkılaşıyor. Video oyunu unsurları ve istenmeyen e-postaları filtreleyebilen sistemler gibi sınırlı ya da hiç risk taşımayan uygulamalar serbestçe çalışabiliyor. Buna karşılık sosyal puanlama, duygu tanıma ve duygusal manipülasyon gibi geniş yetkilere sahip, kabul edilemez sistemler tamamen yasaklanıyor.
Ancak ABD ve Çinli rakiplerine yetişme yarışında olan Avrupalı şirketler, kuralların yeniliği boğacağından endişe ettikleri için yoğun lobi yürüttü ve özellikle yüksek riskli sistemlere ilişkin kuralları içeren Yapay Zekâ Omnibus yasası kapsamında erteleme koparmayı başardı. Bunda, AB seçimlerinin ardından Komisyon'un sağa kaymasının da payı oldu.
Artan küresel denetim çağrıları arasında, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen geçen ay yapay zekâ kurallarının 'Avrupa'yı küresel çabaları şekillendirecek konuma' getirdiğini söyledi.
Ayrıca başlıca öncü laboratuvarları, 'ufukta beliren en gelişmiş sistemlerin hızını ayarlamaya dönük devam eden sanayi çabalarını nasıl destekleyebileceğimizi' görüşmek üzere davet edeceğini açıkladı.
Avrupalı şirketler, sürecin yavaşlatılmasına daha mesafeli yaklaşıyor; bunun ABD'li devlerin hâkimiyetlerini pekiştirmeye dönük bir hamle olabileceğinden kaygı duyuyor.
AB'nin yapay zekâyı düzenlemek için başka araçları da var.
Ağustos ayında ChatGPT, Dijital Hizmetler Yasası olarak bilinen çevrim içi içerik kuralları kapsamında daha sıkı hukuki denetime tabi 'çok büyük dijital hizmetler' listesine eklenen ilk yapay zekâ sohbet botu oldu.
Brüksel geçen ay ayrıca, şirketlerin yapay zekâ arkadaş uygulamalarını ve sohbet botlarını çocuklar kullanmadan önce güvenli hale getirmesini zorunlu kılmayı önerdi.
AB Çocuklar Yasası, dünya genelinde bu tür asistanlarla etkileşimleri çocuk intiharlarıyla ilişkilendirilen vakaların ardından, yapay zekâ sohbet botlarının 'duygusal bağımlılık yaratan biçimlerde kişiler arası ilişkileri taklit etmesini' yasaklamayı öngörüyor.
ABD: 'Süper zeka'
İkinci başkanlık döneminin neredeyse iki yılı geride kalmışken Başkan Donald Trump, yapay zekâ politikasını büyük ölçüde, ABD ekonomisini sürükleyen yapay zekâ patlamasını sürdürmeyi amaçlayan gönüllü sanayi taahhütleri ve başkanlık kararnameleri üzerine inşa etti.
Trump, göreve geri döndüğü ilk gün, selefi Joe Biden'ın 2023 tarihli ve en güçlü yapay zekâ sistemlerinin geliştiricilerini güvenlik testi sonuçlarını hükümetle paylaşmaya zorlayan; federal kurumlara da gizlilik ve algoritmik ayrımcılığın önlenmesine ilişkin kılavuzlar hazırlama talimatı veren kararını yürürlükten kaldırdı.
Temmuz 2025'te Beyaz Saray, geliştirme hızını artırmayı, altyapı yatırımlarını büyütmeyi ve ABD'deki sektörü bütünüyle deregüle etmeyi hedefleyen 90'dan fazla adımı sıralayan bir 'Yapay Zekâ Eylem Planı' açıkladı.
'Federal Hükümette Woke Yapay Zekânın Önlenmesi' başlıklı eş zamanlı bir kararname, federal kurumların yalnızca ideolojik açıdan nötr olduğu varsayılan modelleri satın almasını şart koşuyor.
Kararname, bu nötrlüğü değerlendirmek için, şirketlerin platformlarının teknik dokümantasyonunu ABD yönetimiyle paylaşması dışında hiçbir resmî yöntem öngörmeden çıkarıldı. Dario Amodei'nin şirketi Anthropic ile Elon Musk'ın xAI'i, özellikle ikincisinin tartışmalı geçmişi de düşünüldüğünde, bu koşulu yerine getirmekte fazlasıyla istekliydi.
Büyük teknoloji şirketlerinin yoğun lobi faaliyetlerine sahne olan ve siyasi olarak derin bölünmüş durumdaki Kongre, hâlâ ulusal çapta bağlayıcı bir yapay zekâ yasası geçirebilmiş değil ve kasım ayındaki ara seçimlere kadar da oturum yapmayacak.
Trump eyalet düzeyindeki yapay zekâ yasalarını engellemeye çalıştı, ancak Kongre eyalet düzenlemelerini hükümsüz kılacak bir federal çerçeveyi defalarca reddetti; bunun sonucunda Kaliforniya'nın Yapay Zekâ Şeffaflığı Yasası da dahil olmak üzere eyalet yasaları ülke genelinde yürürlüğe giriyor.
Bu yıl, güçlü siber saldırılar düzenleyebilen yapay zekâ modellerinin piyasaya çıkması, dikkati güvenlik boyutuna çevirdi. Haziranda yayımlanan bir başkanlık kararnamesi, geliştiricilerin en güçlü modellerini piyasaya sürmeden en fazla 30 gün önce gönüllü olarak hükümetle paylaşmasına imkân tanıyan bir sistem kurdu.
Seçmen endişesinin büyümesiyle birlikte, ABD'nin en büyük altı yapay zekâ şirketinin üst yöneticileri 29 Eylül'de Beyaz Saray'da bir uzlaşı metni imzalayarak, en ileri modeller için bağımsız denetimler ve yönetim kurulu düzeyinde gözetim taahhüdünde bulundu.
Anlaşma şirketlere özdenetim imkânı tanıyor ve yükümlülüklerini yerine getirmemeleri halinde herhangi bir yaptırım öngörmüyor; Trump buna rağmen metni 'ahlaken bağlayıcı' olarak nitelendirdi.
Aynı gün Trump, federal kurumlara resmî yazışmalarda 'yapay zekâ' ifadesi yerine 'super intelligence' (süper zeka) teriminin kullanılmasını emretti.
Peterson Uluslararası Ekonomi Enstitüsü'nün verilerine göre, yapay zekâ altyapısı ve yatırımları, hâlihazırda ABD'nin toplam ekonomik büyümesinin yaklaşık beşte biri ile üçte biri arasını oluşturuyor; bu da 2026'da %2,1 ile %2,3 arasında öngörülen büyümenin 0,45 ile 0,97 puanlık kısmına karşılık geliyor.
Çin: 'Her zaman insan kontrolünde'
Çin, çocuklar tarafından kullanım dâhil, yapay zekânın nasıl kullanılacağına ilişkin karmaşık ve sürekli gelişen bir kurallar bütçesine şimdiden sahip.
Yapay zekâ arkadaş sohbet botlarına ilişkin düzenlemeler, duygusal bağımlılığı sınırlamayı ve gerçek kişilerin rızası olmadan onların dijital kopyalarının oluşturulmasını yasaklamayı hedefleyerek temmuz ayında yürürlüğe girdi.
Devlet Başkanı Şi Cinping bu yaz yapay zekânın 'her zaman insan kontrolünde' olması gerektiğini söyleyerek daha fazla 'yasa ve yönetmelik, teknolojik gözetim, erken uyarı ve acil müdahale sistemi' çağrısında bulundu.
Başbakan Li Çiang da hükümetler düzenlemekte çok yavaş kalırsa, dünyanın yapay zekâ gibi öncü teknolojiler üzerinde 'kontrolü kaybetme' riskiyle karşı karşıya kalacağı uyarısını yaptı.
Bununla birlikte Oxford China Policy Lab analistleri, eylülde yayımladıkları analizde, 'yapay zekâ gelişimine genel bir ara verilmesi ya da kasıtlı bir şekilde yavaşlatılmasının, Çin'deki ana akım politika yaklaşımının dışında kaldığını' yazdı.
Analistler, özellikle ABD'nin ihracat kontrolleri gibi önlemlerinin Çin'in yapay zekâ gelişimini yıllardır zaten kısıtladığına inanıldığı göz önüne alındığında, Çin'de bazı çevrelerin ilerlemenin yavaşlatılması çağrılarını haklı bulmadığını belirtti.
Çin, üretken yapay zekâ tarafından üretilen içerikleri de tıpkı diğer çevrim içi bilgiler gibi sansürleyip denetliyor. Ülkenin istihbarat şefi, geçen ay yapay zekânın ulusal güvenliği tehlikeye atabileceği uyarısında bulundu.
Devlet Güvenliği Bakanı Çen Yisin, 'düşmanca güçlerin' üretken yapay zekâyı 'siyasi söylentiler uydurmak ve zararlı bilgiler yaymak' için kötüye kullandığını söyledi.