2024'te Valencia'da yaklaşık 200 kişinin öldüğü felaketle gündeme gelen DANA, üst atmosferdeki soğuk hava kütleleriyle bağlantılı bir meteorolojik olay. Uzmanlar, iklim değişikliğinin bu tür aşırı yağışları nasıl etkilediğini araştırıyor.
İspanya'nın doğusunda etkili olan bir fırtına 5 kişinin ölümüne yol açarken, araçlar ve sokaklar sular altında kaldı. Bölgede şiddetli yağışlara neden olan hava olayı, İspanya'da DANA olarak biliniyor.
REKLAM
REKLAM
Adam Fırtınası, Valencia bölgesinin bazı kesimlerine yalnızca 24 saat içinde metrekareye 700 litre yağış bıraktı. Sel suları park halindeki araçları sürükledi, yolları kapladı ve bazı yerleşim yerlerine ulaşımı kesti. Bazı sakinler, acil durum ekipleri tarafından helikopterle tahliye edildi.
Pazar gecesi yaşanan fırtınadan en fazla etkilenen yerlerden biri, sahil kasabası Oliva oldu. Burada 79 yaşındaki bir kadın evinde ölü bulundu. Yerel bir kamp alanında bulunan bir erkek de geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. Üçüncü kişi ise Sagunto'da bir plajda yüzerken boğuldu. Komşu Katalonya bölgesindeki itfaiye ekipleri de yağışlarla debisi yükselen bir dereye düşen kadının yaşamını yitirdiğini bildirdi.
Adam Fırtınası, 2024'te Valencia'yı vuran ve bazı bölgelerde yalnızca 24 saatte bir yıllık yağış miktarına yakın yağışa neden olan fırtınayı hatırlattı. Yaklaşık 200 kişinin hayatını kaybettiği o felaket, 1960'ların sonlarından bu yana Avrupa'daki en ağır sel felaketlerinden biri ve İspanya'nın son on yıllardaki en ölümcül sel olaylarından biri olarak kayda geçti.
Dönemin hükümeti, yaklaşan tehlikeye ilişkin halka yeterli uyarı yapılmadığı gerekçesiyle yoğun eleştirilere maruz kaldı. Bu kez ise fırtına öncesinde cep telefonlarına uyarı mesajları gönderildi. Halktan seyahat etmekten kaçınmaları, nehir ve vadilerden uzak durmaları, yüksek kesimlerde veya binaların üst katlarında güvenli bir yere sığınmaları istendi.
2024'teki felaket, Avrupa'da daha fazla kişinin İspanya'yı sık sık etkileyen bir hava olayı olan DANA'yı tanımasına yol açtı. Peki DANA nedir ve iklim ısındıkça bu olayın daha ölümcül hale geldiğine dair kanıt var mı?
DANA nedir?
DANA, İspanyolca Depresión Aislada en Niveles Altos ifadesinin kısaltması. Türkçeye kabaca “yüksek seviyelerde izole alçak basınç sistemi” olarak çevrilebilir. Bu hava olayı, şiddetli yağışlara, fırtınalara ve sıcaklıklarda ani düşüşlere neden olabiliyor.
Genel olarak sıcak ve soğuk hava kütleleri arasındaki sıcaklık farkı arttıkça fırtınanın şiddeti de artabiliyor. Bu nedenle en etkili DANA olayları çoğunlukla yaz sonu ve sonbahar başında, özellikle eylül ve ekim aylarında görülüyor. İspanya'nın güney ve doğu kesimleri bu olaylara daha açık bölgeler arasında yer alıyor.
Basitçe anlatmak gerekirse DANA, kutup jet akımından ayrılarak üst atmosferde bağımsız hale gelen soğuk hava kütlesiyle ilişkili bir meteorolojik sistem. Bu soğuk hava, daha sıcak ve nemli hava ile karşılaştığında güçlü yağışlara ve aşırı hava olaylarına zemin hazırlayabiliyor.
İspanya'nın güneydoğusu, Atlantik Okyanusu ile Akdeniz'in etkilerinin karşılaştığı bir bölgede bulunması nedeniyle DANA olaylarına özellikle açık. Yılın belirli dönemlerinde soğuk ve sıcak hava kütleleri burada karşılaşabiliyor. Bölgedeki dağlık arazi de fırtına bulutlarının oluşumunu ve yağışın yoğunlaşmasını destekleyebiliyor.
İspanya'da DANA terimi günlük dile yerleşti
İspanya'da DANA kelimesi, günlük konuşmada da şiddetli fırtınaları tanımlamak için giderek daha sık kullanılıyor. Ancak bu kullanım her zaman yaygın değildi.
The Local Spain'in aktardığına göre İspanyollar uzun yıllar boyunca bu tür hava olayları için gota fría, yani “soğuk damla” ifadesini kullandı. Meteoroloji teknolojisinin gelişmesi ve hava olaylarının daha ayrıntılı incelenebilmesiyle uzmanlar, belirli bir atmosferik yapıyı tanımlayan DANA terimini daha açıklayıcı bulmaya başladı.
İspanya Devlet Meteoroloji Ajansı Aemet de internet sitesinde, “gota fría” teriminin görece eski bir kavram olduğunu ve zaman içinde yerini daha güncel meteorolojik tanımlara bıraktığını belirtiyor. Atmosferdeki süreçlerin daha iyi anlaşılması ve gözlem araçlarının gelişmesi, üst seviyelerdeki izole soğuk hava kütlelerine ilişkin tanımların yeniden ele alınmasını sağladı.
"Anglosakson literatürdeki 'cut-off low' terimiyle ilişkilendirdiğimiz DANA kavramının, gota fría kavramından daha doğru ve gerçekçi olduğuna inanıyoruz. Gota fría kavramı yeterince kesin ve kapsamlı olmadığından, daha modern bir kavramla değiştirilmesi gerektiği kabul edilmektedir."
İklim değişikliği DANA'ları daha da kötüleştiriyor mu?
2024'teki Valencia selleri, zengin bir Avrupa ülkesinde yaşanan kayıp ve yıkımın boyutu dünya çapında şaşkınlık yarattığı için tüm dünyada manşetlere çıktı. Ardından çok sayıda analiz geldi, iklim bilimciler küresel ısınmanın rolünü sorguladı.
Felakete bir DANA'nın neden olduğu ve küresel ısınmanın muhtemelen etkisini artırdığı doğrulandı.
"Hiç şüphe yok, bu patlayıcı sağanaklar iklim değişikliği tarafından şiddetlendirildi" diyen Dr Friederike Otto, 2024 yılında Imperial College London Çevre Politikası Merkezi'ndeki World Weather Attribution ekibinin başında bulunuyordu.
Seller, olağandışı derecede dalgalı ve duraklamış bir jet akımından koparak bölgeye taşınan 'kesik alçak basınçlı fırtına sistemi'nin yol açtığı yağışlarla meydana geldi. Sistem bölge üzerinde adeta kilitlendi ve sekiz saatte bir yıllık yağışı boşalttı.
İnsan kaynaklı iklim değişikliği nedeniyle çok daha olası hale gelen olağanüstü sıcak deniz yüzeyi sıcaklıkları ile ısınan atmosfer, bu fırtınaların taşıyabildiği yağış miktarını doğrudan etkiliyor. İspanya'nın doğu ve güneyindeki birçok bölgede yaşanan şiddetli kuraklık da toprağın yağmur suyunu etkili biçimde emme kapasitesini azaltmıştı.
Dr Otto'nun uluslararası bilim insanlarından oluşan ekibi tarafından yapılan hızlı bir kısmi analiz, insan kaynaklı iklim değişikliğinin İspanya'daki yağışı yaklaşık yüzde 12 oranında ağırlaştırdığını öne sürdü. Ayrıca bölgenin yaşadığı hava olayının görülme olasılığının iki katına çıktığı tespit edildi.
Her ne kadar tam kapsamlı bir atıf çalışması olmasa da, bilim insanları aşırı sağanakları açıklayan en olası etkenin iklim değişikliği olduğunu belirtiyor.
Otto, "Fosil yakıtların neden olduğu ısınmadaki her bir kesirlik dereceyle birlikte atmosfer daha fazla nem tutabiliyor ve bu da daha şiddetli yağış patlamalarına yol açıyor. Bu ölümcül seller, ısınma 1,3°C düzeyindeyken bile iklim değişikliğinin ne kadar tehlikeli bir noktaya geldiğinin yeni bir hatırlatıcısı" diye ekledi.