Güvenlik mimarisine odaklanılması Avrupa’da rahatsızlık yarattı. Avrupalılar, Rusya’nın bu konuyu dikkati Ukrayna’dan uzaklaştırmak ve kıtanın karar alma süreçlerinde daha fazla söz sahibi olmak için kullandığından şüpheleniyor.
Bugünlerde Avrupalıları tedirgin etmeye iki kelime yetiyor: güvenlik mimarisi.
REKLAM
REKLAM
ABD Başkanı Donald Trump’ın, "tüm Avrupa’yı kapsayabilecek" "çok büyük ve güzel bir anlaşmadan" söz etmesinin ardından konu, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaşı sona erdirmeyi amaçlayan müzakerelerin merkezine yerleşti.
Bu açıklamayı, Trump’ın özel temsilcisi Jared Kushner’ın kapsamlı bir sosyal medya paylaşımı izledi. Kushner, kıtada "daha istikrarlı ve öngörülebilir bir güvenlik ortamı" oluşturmak için çeşitli ilkeler sıraladı.
Kushner’ın mesajı, Moskova’nın egemen ve uluslararası alanda tanınan bir ülkeye karşı geniş çaplı işgal başlattığı gerçeğini es geçti. Bunun yerine, Avrupa ile Rusya arasındaki "on yıllardır süren güvensizliği" ve "birbiriyle çatışan güvenlik kaygılarını" sorumlu tuttu.
Kushner, "Avrupa ve Rusya, 30 yılı aşkın süredir sürdürülebilir bir güvenlik çerçevesi oluşturmakta zorlanıyor" diye yazdı.
Bu ifadeler Avrupalıları rahatsız etti. Avrupalı yetkililer, geçen yüzyılda kurulan güvenlik mimarisine bağlı kalmakta "zorlanan" tarafın kendileri değil, Rusya olduğunu hızla vurguladı.
AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, pazartesi günü Paris’teki G7 toplantısında, "Avrupa’nın zaten bir güvenlik mimarisi var," dedi.
"Bu güvenlik mimarisini ihlal eden tek taraf Rusya. Bu nedenle görüşmelerde Rusya’nın somut tavizler vermesini sağlamalıyız. Aksi takdirde bu saldırıların daha fazlasını göreceğiz."
Rusya’nın Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaşın, diğer belgelerin yanı sıra, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT) temelini oluşturan 1975 Helsinki Nihai Senedi ile 1990 Paris Şartı’nı; meşru müdafaa dışında Rusya’nın Ukrayna’ya karşı güç kullanmasını yasaklayan 1994 Budapeşte Memorandumu’nu ve "tüm devletlerin" toprak bütünlüğünü güvence altına alan 1997 NATO-Rusya Kurucu Senedi’ni ihlal ettiği değerlendiriliyor.
Rusya ayrıca, uluslararası hukuku açıkça hiçe sayarak savaş suçları ve saldırı suçu işlemekle de suçlanıyor.
Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul da Kallas’a benzer bir değerlendirmeyle, "Avrupa’nın, Rusya’nın bizi inandırmak istediği gibi yeni bir güvenlik mimarisine ihtiyacı yok. Gereken, mevcut güvenlik mimarisinin yeniden işler hale getirilmesi," dedi.
Romanya’da konuşan Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ise "Avrupa’nın güvenlik mimarisine ilişkin anlamlı görüşmelerin ancak Ukrayna’da ateşkes sağlandıktan sonra yapılabileceği" uyarısında bulundu.
Von der Leyen, bu görüşmelerin yalnızca Avrupa’nın da masada olmasıyla gerçekleşebileceğini vurguladı.
Polonya Dışişleri Bakanı Radoslaw Sikorski, "Ukrayna’nın ve Avrupa’nın geleceğine ilişkin bizim dışımızda yapılacak bir düzenleme yalnızca akıl dışı olmakla kalmaz. Böyle bir şey mümkün de değil," dedi.
'Putin’in isteklerini yerine getiriyor'
Avrupa’nın ortak tepkisi, ekim ayındaki kaygı verici gelişmelerin ardından diplomasiyi yeniden rayına oturtma çabaları sırasında geldi.
Trump, o dönemde Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’le dizel tedariki anlaşması yapmış, Moskova’ya uzun süredir uygulanan yaptırımları hafifletmiş ve Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy’e sert eleştiriler yöneltmişti.
Peş peşe yaşanan bu gelişmeler Avrupa’yı sarstı ve Trump ile Putin’in, Ukrayna’nın teslim olmasını sağlayacak gizli bir anlaşmaya varabileceği endişelerini yeniden canlandırdı. Trump’ın tüm Avrupa’yı kapsayan "büyük ve güzel bir anlaşma" vaadi de bu şüpheleri besledi.
Putin, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından kolektif savunma yoluyla caydırıcılık sağlamak amacıyla kurulan NATO’ya duyduğu güçlü karşıtlığı hiçbir zaman gizlemedi.
Ukrayna’nın geniş çaplı işgalinden önceki haftalarda Rusya, NATO’ya doğuya genişlemesini durdurması ve 1997’den sonra ittifaka katılan ülkelerdeki askerlerini çekmesi için ültimatom verdi.
Bu talepler kesin biçimde reddedildi. Savaşın başlamasından birkaç ay sonra ise tarihsel olarak tarafsızlığı benimseyen Finlandiya ve İsveç, NATO üyeliğine başvurdu.
Carnegie Europe kıdemli araştırmacısı Judy Dempsey’e göre Putin, bu ters gelişmeye rağmen NATO’yu "yok etme" ve Avrupa ülkeleriyle ayrı ayrı muhatap olma planından hiçbir zaman vazgeçmedi. Dempsey, güvenlik mimarisi tartışmasının doğrudan Rusya’nın işine yaradığını düşünüyor.
Dempsey, "Bu, Kremlin ve Başkan Trump’ın NATO’yu devre dışı bırakma ve Avrupa’nın güvenlik mimarisini yeniden şekillendirme girişimi. Aynı zamanda, temelini NATO’nun oluşturduğu transatlantik ittifakın bağını koparma girişimi" dedi.
"Trump, Putin’in isteklerini yerine getiriyor. Avrupalılar buna hayır demeli. Bir güvenlik mimarimiz var: Adı NATO. Bunu değiştirmek için hiçbir gerekçe yok. Tehdit altında olmasının tek nedeni, Rusya’nın Ukrayna’ya tüm gücüyle saldırması."
Barış sürecine katılan Avrupalı yetkililer, Rusya’nın güvenlik mimarisine gösterdiği yoğun ilginin farkında. Bunu, dikkati masadaki temel konulardan, yani çatışmaların sona erdirilmesinden ve Ukrayna’ya güvenlik garantileri sağlanmasından uzaklaştırma girişimi olarak görüyorlar.
Moskova, geçici ve sınırlı kapsamlı olsa bile ateşkesi defalarca reddetti ve savaş sonrasında Ukrayna’ya Batılı askerlerin konuşlandırılmasına karşı çıktı. Bu sırada, kış öncesinde Ukraynalıları soğukta bırakmak amacıyla hava saldırılarını artırdı.
Buna karşılık Moskova, Ukrayna sanki meselenin tali bir unsuruymuş gibi daha geniş çerçeveyi açıkça gündeme getirdi. Putin, NATO’nun doğuya genişlemesini kastederek sık sık "çatışmanın temel nedenlerinden" söz ediyor. Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ise Avrasya kıtasında "yeni bir güvenlik mimarisi" kurulması gerektiğini vurguluyor.
Avrupalılara göre bu söylem, Rusya’nın nüfuz alanını genişletme ve hiçbir hakkı olmadığı halde, özellikle NATO’nun gelecekteki üyelik kararları üzerinde veto yetkisi elde etme gibi büyük güç olma hedeflerini yansıtıyor.
Kraliyet Birleşik Hizmetler Enstitüsü (RUSI) kıdemli araştırmacısı Natia Seskuria, "Rusya, Avrupa’nın Ukrayna’ya ilişkin kararları üzerinde daha fazla etki sahibi olmak istediği için Avrupa’nın güvenlik mimarisini tartışmaya açmakla ilgileniyor," ifadelerini kullandı.
"Moskova, müzakerelerin kapsamını genişleterek Ukrayna’nın geleceğini, Rusya’nın Avrupa’yla ilişkilerine dair daha büyük bir pazarlığın ikincil meselesi haline getirmeyi amaçlıyor."
Barış görüşmelerindeki zaten uzun olan konu listesine güvenlik mimarisinin de eklenmesi, süreci yavaşlatma, nihai anlaşmayı zorlaştırma ve NATO müttefikleri arasına ayrılık sokma riski taşıyor. Bunların tümü Rusya’nın çıkarlarına hizmet edebilir.
Seskuria, "Rusya bu tartışmayı, caydırıcılık, Avrupa’nın gelecekteki güvenlik düzenlemeleri ve Ukrayna’ya verilecek garantilerin kapsamı konusunda ABD ile Avrupalı müttefikleri arasındaki ayrılıkları derinleştirmek için de kullanabilir," diye konuştu.
"Moskova, hangi tavizlerin kabul edilebilir olduğuna ilişkin görüş ayrılıklarından yararlanarak hem etkili bir anlaşmayı müzakere etmek hem de bu anlaşmayı sürdürmek için gereken birlikteliği zayıflatabilir."
Abu Dabi’deki yeni tur barış görüşmeleri öncesinde kaygılar doruğa ulaşmışken ABD ve Avrupa, "güçlü bir NATO’nun Avrupa-Atlantik bölgesindeki kolektif savunmanın merkezinde kalacağını" belirten ortak bir açıklama yayımladı.