AB Konseyi dönem başkanlığını yürüten İrlanda, yeni üye ülkeler için öngörülen deneme süresinin 10 yıla indirilmesini ve beş yıl daha uzatılabilmesini öneriyor. Üye ülkeler, yeni güvence mekanizmalarına ilişkin tutumlarını netleştirmeye hazırlanırken bu öneri üzerindeki görüş ayrılıkları sürüyor.
AB Bakanlar Konseyi'nin dönem başkanlığını yürüten İrlanda, yeni üye devletler için öngörülen denetim süresinin 15 yıldan 10 yıla indirilmesini ve beş yıl daha uzatılabilmesini öneriyor. Hükümetler, yeni güvencelere ilişkin tutumlarını son haline getirmeye hazırlanıyor.
Son haftalarda AB ülkeleri, Avrupa Komisyonu'nun ekim başında önerdiği daha sıkı güvencelerin nasıl uygulanacağını tartışıyor. Bunlar arasında, yeni üyelerin oy haklarının askıya alınabileceği bir denetim dönemi de yer alıyor.
Müzakerelere başkanlık eden İrlanda hükümeti, üye ülkelerin ilk tutumlarını derleyen bir taslak belge dolaşıma soktu. Büyükelçiler, çarşamba günü bunu Karadağ'ın katılım antlaşmasına girdi olarak tartışacak.
Euronews'ün gördüğü belgede, "Dönem başkanlığı, sürenin 5 yıllık uzatma imkanıyla birlikte 10 yıl olmasını önerdi. Bu öneri geniş ölçüde destek görürken, bir dizi üye devlet, katılım sonrasında olası geri adımlara daha uzun süre boyunca caydırıcı ya da karşılık verebilecek bir mekanizma sağlanması gerektiğini savunarak sürenin 15 yıl olmasını talep etmeye devam ediyor," ifadesi yer alıyor.
İrlanda tarafı, üye devletlerin kapsamın bazı temel unsurları konusunda halen bölünmüş olduğunu kabul ediyor. Bazı hükümetler, nesnel biçimde değerlendirilmesi zor olabilecek "samimi iş birliği" ilkesinin ihlali nedeniyle kurumsal güvencelerin devreye sokulmasına karşı çıkıyor.
Belgede, "Üye devletler, bu güvence kapsamındaki özellikle ağır ihlaller için oy hakkının askıya alınmasının olası bir tedbir olarak bulunmasının önemine işaret etti. Ancak az sayıda üye devlet böyle bir seçeneğe karşı çıkıyor," ifadeleri de yer alıyor.
Başını Hollanda'nın çektiği beş kurucu üye devlet, yeni bir Viktor Orbán'ın ortaya çıkmasına daha hızlı tepki verebilmek için daha sıkı güvenceler talep ediyor. İtalya'nın da aralarında bulunduğu Batı Balkanlar'ın Dostları (Friends of the Western Balkans) ise, yeni üyeleri eşitsiz bir konuma düşürmemeye özen gösteren, daha uyarlanmış bir yaklaşım istiyor.
Belgede şu soru soruluyor: "Ertelemenin süresi, katılan devletin katılım anındaki hazırlık düzeyine ilişkin bir değerlendirmeye göre mi uyarlanmalı, yoksa erteleme, durum giderilene kadar bir yıllık ilk dönem ve nitelikli çoğunluk oyu (QMV) ile uzatılabilecek ek birer yıllık dönemler şeklinde mi uygulanmalı?"
Dönem başkanlığı, yönetişim konusunun da daha fazla tartışmaya ihtiyaç duyduğunu kabul ediyor. Komisyon, üye devletlerin nitelikli çoğunluğunun (QMV) karşı çıkmaması halinde sürecin başlatılmasını önerdi.
Bazı ülkeler, bu önerilen "ters nitelikli çoğunluk" sistemini desteklerken, diğerleri tedbirin ciddiyetinin oybirliği gerektirdiğini savunuyor. Dönem başkanlığı, uzlaşma olarak standart nitelikli çoğunluk oyu kullanılmasını öneriyor.
Katılım öncesi izleme
Komisyon, aday ülkelerin blok resmen katılmadan önce taahhütlerine bağlı kalmasını sağlamak için, en ciddi durumlarda katılımın ertelenmesi seçeneğini içeren bir izleme mekanizması da önerdi.
Belge, AB değerleri, hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı gibi "temel unsurlar"ın katılım öncesi izlenmesine yönelik geniş bir destek bulunduğunu kaydediyor.
Dönem başkanlığı, bazı üye devletlerin izleme kapsamına AB'nin Ortak Dış ve Güvenlik Politikası (CFSP) ile uyumun da eklenmesini istediğini kabul etti. Bu tür bir uyum, aday ülkelerin yabancı güçlerin etkisi altına girmesini önlemek için kilit bir araç haline geldi.
Belgeye göre, tedbirler önerildiğinde katılım sürecindeki devletlerle temas kurulmasını kolaylaştıracak yeni bir paragraf eklenmesine ve katılım öncesi izlemenin erteleme hükmüyle bağlantılandırılmasına, erteleme durumunda izlemenin sürdürülmesine genel bir destek var gibi görünüyor.
Birçok üye devlet, katılım sonrasında da bir izleme mekanizması talep etti. Dönem başkanlığı, bazı ülkelerin bu fikrine açık olmasına karşın, mevcut önlemleri tekrarlama riski taşıdığı yönündeki endişeler nedeniyle bunu hukuki metne dahil etmedi.
Ertelemenin nasıl devreye sokulacağı konusunda, üye devletler arasında karar alma temelinin nitelikli çoğunluk mu yoksa oybirliği mi olması gerektiği üzerinde "açık bir ayrışma" bulunduğu belgede belirtiliyor.
Olası bir çözüm olarak, dönem başkanlığı, belirli kaygı alanlarında nitelikli çoğunluk oyu ile erteleme kararı alınmasına imkan tanıyan isteğe bağlı bir hüküm önerdi. Ancak bu öneri, hükmün AB değerlerinin ihlali için de geçerli olup olmayacağı konusunda soru işaretleri doğurdu.
Belgede, "Ertelemenin süresi tartışmalı bir konu olmaya devam ediyor. Bazı üye devletler azami sürenin 1 ila 3 yıl arasında olmasını isterken, diğerleri ertelemenin durum düzeltilene kadar sürmesini talep etti," deniliyor.
Sektöre özel güvenceler
Sektöre özel güvenceler konusunda, belgede dönem başkanlığının 10 yıl ve beş yıllık uzatma imkanı içeren uzlaşma önerisine ciddi bir destek olduğu belirtiliyor. Ancak süreyi 15 yıl olarak isteyen ülkelerle 3 ila 5 yıl arasında daha kısa bir dönem savunanlar arasında keskin görüş ayrılıkları devam ediyor.
Belge, "Üye devletlerin çoğu, ilk dokuz yıl içinde önlemler alınmış ve yeterli gerekçeler ortaya konmuş olması halinde devreye girecek şekilde bir uzatma hükmünün güçlendirilmesine yönelik dönem başkanlığı önerisini destekledi," diye ekliyor.