Avrupa Merkez Bankası, Çarşamba günkü Finansal İstikrar Değerlendirmesi’nde yapay zekâ patlamasını dot-com balonuyla karşılaştırarak, büyük halka arz dalgasının borçlanan teknoloji devleri nedeniyle piyasaları ani satışlara karşı savunmasız bırakabileceği uyarısında bulundu.
Avrupa Merkez Bankası (ECB) çarşamba günü yayımladığı iki yılda bir hazırlanan Finansal İstikrar Raporu'nda yapay zeka patlamasını dotcom balonuyla karşılaştırdı ve borsadaki halka arz artışının, döngünün geç safhasındaki coşkunun işareti olabileceği konusunda uyarıda bulundu. Teknoloji devlerinin yoğun biçimde borçlanması, piyasaları ani bir satış dalgasına karşı kırılgan bırakıyor.
ECB Başkan Yardımcısı Boris Vujčić, "Kalıcı jeoekonomik belirsizlik ve yapay zekaya artan maruziyet nedeniyle, euro bölgesinin finansal istikrarına yönelik riskler yüksek kalmaya devam ediyor," dedi. Vujčić, pazartesi günü de benzer bir uyarı yapmıştı.
Rapor, Avrupa Komisyonu'nun AB ekonomisinin İran savaşının tetiklediği enerji şokunu beklenenden daha iyi atlattığını söylediği açıklamasından bir gün sonra yayımlandı. ECB bu değerlendirmeye katılıyor, ancak ekonomiye destek olan yapay zeka iyimserliğinin artık başlı başına bir risk haline geldiği uyarısında bulunuyor.
Dotcom döneminin yankıları
Raporda, hisse fiyatlarının, karşılanması zor olabilecek yapay zeka şirketlerine yönelik "olağanüstü güçlü kâr beklentilerine" dayandığı belirtildi ve daha ucuz yapay zeka modellerinin bugünün piyasa liderlerini saf dışı bırakabileceği uyarısında bulunuldu.
Yapay zeka harcamaları artık şirketlerin yarattığı nakdi aşarken, ABD'li teknoloji devleri rekor hızla borçlanıyor. Giderek daha fazla euro cinsinden borçlanmaları, Avrupalı yatırımcıların riskini artırıyor.
ECB, büyük teknoloji şirketlerinin 2026'nın ikinci çeyreğinin sonunda bilançolarında yer almayan yükümlülüklerinin 4 trilyon doların (3,63 trilyon euro) üzerinde olduğunu tahmin ediyor. Borç benzeri bu taahhütler bilançolarda borç olarak görünmüyor. Yonga üreticileri ise, çiplerini satın alan müşterileri çoğu zaman kendileri finanse ediyor.
Merkez Bankası, yapay zeka patlamasını balon olarak nitelendirmekten kaçındı, ancak bu kadar hızlı borçlanmaya yönelişin 2000'lerin başındaki dotcom ve subprime mortgage balonlarıyla karşılaştırmaları davet ettiğini söyledi.
Öte yandan, ECB'ye göre ABD'deki halka arzlarla toplanan tutar, ekonominin büyüklüğüne oranla dotcom dönemindeki zirvesini aşma yolunda ilerliyor. Benzer patlamalar genellikle piyasanın zirveye yaklaştığı dönemlere denk geliyor.
Rapora göre ECB uzmanları, bu yıl halka arzlarla yaklaşık 212 milyar dolar (192 milyar euro) toplanacağını tahmin ediyor. Bu rakam, 2025'teki yaklaşık 44 milyar doların (40 milyar euro) çok üzerinde.
Haziranda yapılan rekor halka arzla SpaceX öne çıktı. Claude yapay zeka modellerinin geliştiricisi Anthropic'in ise halka arz fiyatını çarşamba günü belirlemesi ve perşembe günü Nasdaq'ta işlem görmeye başlaması bekleniyor.
ECB, büyük halka arzların "ölçülmemiş riskleri" bireysel yatırımcılar dahil daha az bilgili alıcılara aktarabileceği uyarısında bulundu.
Kamu borcu baskı altında
ECB, büyük gelişmiş ekonomilerde kırılgan kamu maliyesinin, devlet borcunun küresel ölçekte yeniden fiyatlanmasını tetikleyebileceği uyarısında bulundu. Birçok ülkede uzun vadeli borçlanma maliyetleri, yirmi yılı aşkın sürenin en yüksek seviyelerine çıktı ve euro bölgesindeki pek çok hükümet, 2012 borç krizinden bu yana en yüksek faizle borçlanıyor.
Euro bölgesi hükümetleri, ağırlıklı olarak Almanya'nın savunma ve altyapı harcamalarının etkisiyle, salgından bu yana en yüksek düzeyde borçlanma senedi ihraç ediyor.
ECB artık teşvik programları kapsamında devlet tahvili almadığı için, bu tahvillerin daha büyük bir bölümü yabancı yatırımcılara ve hedge fonlara gidiyor. Kriz anlarında daha hızlı pozisyon değiştirme eğilimindeki bu yatırımcılar, olası bir satış dalgasını büyütebilir.
2027 seçimleri öncesinde siyasi riskleri telafi etmek için yatırımcıların daha yüksek getiri talep ettiği Fransa öne çıkıyor. Ülkenin 10 yıllık borçlanma maliyeti, ekim ayında 2002'den bu yana ilk kez yüzde 5'in üzerine çıktı ve şu anda yüzde 4,85 seviyesinde.
Komisyon, salı günü yayımladığı tahminde, AB kamu borcunun GSYH'nin geçen yılki yüzde 82,6'sından 2028'de yüzde 85,6'ya yükseleceğini öngördü. O tarihe kadar faiz ödemelerinin ekonomik çıktının yüzde 2,4'ünü tüketmesi bekleniyor.
ECB, "Mali konsolidasyon gecikmiş durumda," ifadelerini kullandı.
Öte yandan raporda, bankaların şokları absorbe etmek için iyi bir konumda olduğu belirtildi. Karlılık son on yılın en yüksek seviyesinde, tahsili gecikmiş alacaklar ise eylül ayında toplam kredilerin yalnızca yüzde 2,2'siyle rekor düşük seviyeye geriledi.
Yatırım fonları ve hedge fonlar gibi bazı banka dışı finansal kuruluşlarda ise kırılganlıklar daha büyük, bu alanda koruma mekanizmaları daha az gelişmiş. ABD'li teknoloji ve yapay zeka bağlantılı şirketler, euro bölgesindeki banka dışı kuruluşların hisse yatırımlarının artık yüzde 16 ile 26'sını oluşturuyor.
ECB, temmuz ayında neredeyse çöken ABD'li hedge fon Situational Awareness'e dikkat çekti. Fonun yönetimi altındaki varlıklar, kaldıraçlı yapay zeka işlemlerinin ters gitmesinin ardından yaklaşık 45 milyar dolardan (40,9 milyar euro) 10 milyar dolara (9 milyar euro) geriledi.
Bu tür baskılar, finansmanlarının neredeyse beşte birini banka dışı kuruluşlardan sağlayan bankalara da yayılabilir. ECB, sektörde kaldıraç ve likidite risklerine karşı daha güçlü koruma önlemleri çağrısında bulundu ve yetkilileri bankaların sermaye tamponlarını korumaya çağırdı.
ECB, yüksek enerji fiyatlarının hanehalkı ve şirketleri geri ödemelerde zor durumda bırakabileceği uyarısında da bulundu. Enerji şokunun ardından sorunlu kredilerin birikmesinin yıllar alabileceği uyarısı yapıldı.
Christine Lagarde'ın yerine geçme yarışı
Rapor, hükümetler ECB'nin liderliği konusunda bir anlaşmaya yaklaşırken yayımlandı.
Almanya Maliye Bakanlığı, salı günü yaptığı açıklamada, Princeton Üniversitesi profesörü Markus Brunnermeier için başekonomist görevini istediğini bildirdi. Haberlere göre Berlin, bunun karşılığında eski İspanya Merkez Bankası Başkanı Pablo Hernández de Cos'u, Christine Lagarde'ın yerine ECB başkanı olarak destekliyor.
Gelişmeler, Euronews'in geçen cuma günü bildirdiği gibi, Fransa ve Almanya'nın İspanyol adayı destekleyecek bir anlaşmaya yaklaştığını daha da gösteriyor.