Araştırmacılar, yaşam tarzı seçimlerinin yaşlanan beyni nasıl etkilediğini inceliyor.
İnsanların daha uzun yaşadığı bir dönemde, yaş ilerledikçe zihni dinç tutmaya yönelik öneriler her yerde karşımıza çıkıyor. Ancak bunların hepsi bilimsel kanıtlarla aynı ölçüde desteklenmiyor.
Society for Neuroscience'in yıllık toplantısında konuşan uzmanlar, yaşam tarzı değişikliklerinin yaşa bağlı gerilemeye karşı beyni nasıl koruyabileceğini ve bilimin hangi alanlarda hâlâ netleşmediğini öne çıkardı.
İyi beslenme ve egzersiz yapma tavsiyesi onlarca yıldır gündemde olsa da, Alzheimer’s Association'da tıbbi ve bilimsel ilişkilerden sorumlu kıdemli başkan yardımcısı Heather Snyder, bu davranışların beyni nasıl etkilediğine ve beyin sağlığını nasıl desteklediğine dair bilimsel anlayışın hâlâ gelişmekte olduğunu belirtti.
Snyder, "Bilimi anlayarak, özellikle en fazla risk altında olan kişiler için önerilerimizi daha iyi şekillendirebileceğimizi" söyledi.
Egzersiz beyne nasıl fayda sağlıyor?
Egzersiz uzun süredir daha iyi sağlıkla ilişkilendiriliyor; kalp-damar risklerinin azalmasından ruh sağlığının iyileşmesine kadar pek çok faydası biliniyor.
Peki fiziksel aktivite, beynin sağlıklı yaşlanmasını da teşvik edebilir mi ve beyne etkilerini hangi biyolojik mekanizmalar açıklıyor?
Kanada'daki Queen's University Sinirbilim Çalışmaları Merkezi'nde profesör olan Fernanda De Felice, "Egzersiz, beyin sağlığını destekleyen ve teşvik eden güçlü, ilaç dışı bir müdahaledir" dedi.
De Felice, egzersizin yaşlandıkça beyin hacminin korunmasına yardımcı olabileceğini, kan akışını artırabileceğini ve beyindeki iltihabi süreçleri etkileyebileceğini de sözlerine ekledi.
"Vücudu ve fiziksel egzersizi düşündüğümüzde, kaslarımızın çalışmasını akla getiriyoruz. Bu da mantıklı, değil mi? Tüm dokular ve sistemler kaslarımıza yakın. Peki egzersiz nasıl oluyor da beyin için de iyi oluyor?"
De Felice'ye göre bunun yanıtı, kaslarla beyin arasındaki iletişimde yatıyor.
"Vücut beyinle iletişim kurabiliyor" diyen De Felice, "Vücudumuz tamamen sağlıklı olmadığında beyin bunu algılıyor. Ancak çevreyi, yani bedeni forma sokmak için uyarırsak, beyin de bu etkinin farkına varıyor" ifadesini kullandı.
Beyin sağlığı için en iyi egzersiz türü hangisi?
Fiziksel aktivitenin faydaları iyi bilinse de, farklı egzersiz türleri vücut ve beyin üzerinde farklı etkiler yaratabiliyor.
De Felice'ye göre en önemli nokta, istikrarlı olmak ve fiziksel aktiviteyi bir alışkanlığa dönüştürmek. Dünya Sağlık Örgütü (kaynak İngilizce), yetişkinler için haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite öneriyor.
De Felice, aerobik egzersizin hem fiziksel hem de beyin sağlığı üzerinde olumlu etkisi olduğunu belirterek, "Kan akışını uyarır, kan-beyin bariyerini açar ve bu iyi moleküllerin beyne ulaşmasını sağlar" dedi.
Direnç antrenmanı ve yüksek yoğunluklu aralıklı antrenman (HIIT) da kas fonksiyonunu geliştirebilir ve kas kütlesini artırarak, sinir hücrelerini koruyucu etkileri olan moleküllerin üretimini uyarabilir.
De Felice, "Yürüyüş bile, sadece orta tempolu bir yürüyüş bile, önemli olduğunun gösterildiği" değerlendirmesinde bulundu.
Günde 10 bin adım sıkça dile getirilen bir hedef olsa da, De Felice, insanların daha düşük düzeylerde fiziksel aktivite ile de sağlık faydaları görebildiğini, bu nedenle kaç adım atılırsa atılsın aktif kalmanın önemli olduğunu söyledi.
"Ben, herhangi bir türde, herhangi bir düzeyde, yapabildiğiniz her türlü egzersizle aktif kalmaya çalışmanızı söylerdim. Adım sayısından daha da önemlisi, bence süreklilik kilit önemde" diye ekledi.
Aralıklı oruç beyni koruyabilir mi?
Beyin sağlığını etkileyebilen yaşam tarzı faktörü yalnızca fiziksel aktivite değil. Beslenme de beynin sağlıklı yaşlanma kapasitesini etkileyen önemli bir rol oynuyor ve araştırmacılar yeme düzenlerinin beyni nasıl etkilediğini inceliyor.
Bazı çalışmalar, aralıklı orucun beyin sağlığı için faydaları olabileceğini, bunun muhtemelen iltihaplanma ve oksidatif stresi azaltma yoluyla gerçekleştiğini öne sürüyor. Ancak kanıtların büyük bölümü hayvan çalışmalarından geliyor ve ilk bulgular umut verici olsa da, insanlarda orucun bilişsel gerilemeyi önlediği veya Alzheimer hastalığına karşı koruduğu kanıtlanmış değil.
Araştırmacılar, deneysel çalışmalarda gözlenen etkilerin insanlar için anlamlı, uzun vadeli faydalara dönüşüp dönüşmediğini hâlâ araştırıyor.
Johns Hopkins University'de sinirbilim alanında fahri profesör olan Mark Mattson, "Gıda kıtlığı beyin fonksiyonunun başlıca belirleyicilerinden biri oldu" diyerek, evrimin beyin ve bedeni oruç dönemlerinde iyi çalışacak biçimde donattığını söyledi.
Aralıklı oruç, yemek yeme dönemlerinin oruç dönemleriyle sırayla uygulandığı beslenme düzenlerini ifade ediyor. Yaygın bir yaklaşım, 16 saat oruç tutup yemeği sekiz saatlik bir zaman dilimiyle sınırlamayı içeriyor.
Mattson, uzun süreli oruçta vücudun glikojen depolarını tükettiğini ve yağları parçalamaya başladığını, karaciğerin bunları keton adı verilen moleküllere dönüştürdüğünü anlattı. Bu moleküller beyin için alternatif bir enerji kaynağı sağlıyor ve iltihaplanma ile oksidatif stresi azaltarak beyin hücrelerini korumaya yardımcı olabiliyor.
Aralıklı orucun olası faydaları, hücrelerin metabolik strese verdiği yanıta da bağlı olabilir; bu mekanizma egzersizin etkileriyle benzerlikler taşıyor.
Mattson, egzersiz ve aralıklı orucun benzer şekilde işlediğini, her ikisinin de hücreleri zorlayarak koruyucu yanıtları tetiklediğini söyledi. Buna karşılık, dinlenme ve toparlanma dönemleri hücrelerin onarım, büyüme ve uyum sağlamasına olanak tanıyor.
Mattson, "Haftalar, aylar ve yıllar boyunca, metabolik strese veya zorluklara yönelik bu aralıklı, hafif maruziyetler genel sağlığı ve işlevi iyileştirir, yaşlanma ve hastalığa karşı koyar" diye konuştu.
Mattson'a göre hücresel düzeyde bu, oruç veya egzersiz gibi zorlayıcı dönemlerde hücrelerin kaynaklarını koruyan ve strese daha dirençli hale gelen bir moda geçtiği anlamına geliyor. Toparlanma dönemlerinde, uyku ve dinlenme dahil, büyüme ve plastisiteyi destekleyen bir duruma geçiyorlar.
Mattson ayrıca, aralıklı oruç uygulamasının haftalar, aylar ya da yıllar boyunca sürdürülse bile faydalarının azalmıyor gibi göründüğünü kaydetti.