Son aylarda İran, İsrail ve Katar üzerinde hava sahası kapanmaları uçuşları aksatırken, havacılık sektörünün güvenliğinizi nasıl sağladığını öğrenmek için uzmanlarla konuştuk.
Dünyanın dört bir yanındaki çeşitli çatışmalarda tansiyon yükseldiğinde, internet kullanıcılarının hızla ‘durumu takip etmek’ için çevrimiçi olması artık sıkça yapılan bir espri.
Bu genellikle X’i, sevdiğiniz haber sitesinin canlı blogunu ve elbette Flightradar24’ü açmayı içerir.
Bir hava sahası kapandığında uçuşlar hızla bölgeden uzaklaşır ve sanki birbirlerine imkânsız derecede yakınmış gibi aynı rotayı izleyen uçaklardan oluşan bir akışla karşılaşırız.
Ancak ekranda sıkışık görünen o sarı uçaklar, uçuşların sorunsuz ve güvenli şekilde sürmesini sağlamak için harcanan emeğin boyutunu yansıtamaz.
Havayolları hangi rotayı seçeceğine nasıl karar veriyor?
Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği’nin (IATA) Afrika ve Orta Doğu için operasyonlar, hava trafik yönetimi ve altyapıdan sorumlu bölge yöneticisi Lindi-Lee Kirkman, hava rotalarının, yani airway’lerin haritadaki yollara benzediğini; dünyadaki herhangi iki şehir çifti arasında birden fazla güzergâh bulunduğunu anlatıyor.
Hangi airway’in, yani yolun seçileceğine karar vermek; hava durumu veya emisyonları azaltma gibi birçok unsuru içerir ve en önemlisi emniyet ile güvenliktir.
“Bu ikisi sağlanmıyorsa diğer hiçbir unsur devreye girmez,” diyor Kirkman.
“Bir havayolu şirketinde her zaman bir emniyet değerlendirmesi ve bir güvenlik değerlendirmesi yürütülür. Bu, en başta stratejik aşamada ve ardından uçuşun gerçekleşmesine doğru süreçteki her adımda çeşitli değerlendirmeler şeklinde yapılır. Ayrıca ‘go’ ya da ‘no go’ diyecek tanımlı kriterler bulunur ve her havayolu bunu kendi için belirlemiştir.”
Bazı durumlarda hava sahası kapatılmamış olabilir; ancak bir havayolu, kendi parametrelerine göre o bölgeden uçmanın fazla riskli olduğuna karar verip o bölgeden geçmekten yine de kaçınabilir.
Bir hava sahası kapandığında ne olur
Her bir devlet kendi hava sahası üzerinde münhasır kontrol sahibidir; bu, 1944 tarihli Uluslararası Sivil Havacılık Sözleşmesi’nin 1. maddesinde belirtilmiştir.
Bir devlet hava sahasını kapatma kararı alırsa bir NOTAM (Notice to Airmen) yayımlanır. Havayolları, mevcutta bulundukları hava sahasından sorumlu Hava Trafik Kontrolörü ile ve komşu hava sahalarındaki kontrolörlerle iletişim halinde olur; uçağın güvenli şekilde nereye yönlendirilebileceğini belirler.
Flightradar24’den çıkan görüntüler kaotik görünebilir; ancak havacılık sektörü bununla her gün başa çıkıyor.
“Talep ve kapasite dengelemesi, günlük hava trafik kontrolünün bir parçasıdır; bu olağanüstü bir durum değildir,” diye ekliyor Kirkman.
“hava sahasında, geçen uçak sayısını yönetebilmek için yeterli sayıda kontrolörünüz olması gerekir. Daha fazla uçak varsa, başka bir deyişle talep kapasiteden büyükse, bu durum taktiksel olarak yönetilebilir.”
Uçuşlar bu durumda seyreltilir; örneğin trafik 10 dakikalık aralıklarla kabul edilebilir. Ya da bir uçağa rotası hafifçe değiştirilerek ekstra mesafe verilir, böylece havada olağandan biraz daha uzun kalması sağlanır.
Sektör çatışma bölgeleriyle nasıl başa çıkıyor
Hava sahası kapanmaları tamamen ya da kısmen olabilir ve devam eden çatışmalarda sadece birkaç saatten çok daha uzun sürebilir.
Rusya’nın Ukraynayı işgali, Polonya, Estonya ve Letonya gibi ülkelerin GNSS sahteciliği ve karıştırma nedeniyle daralan hava sahalarıyla uğraşmasına yol açtı; Azerbaycan gibi diğer ülkeler ise uçakların güvensiz bölgelerden uzaklaştırılmasıyla ek trafiği üstlendi.
Hava seyrüsefer hizmeti sağlayıcılarını temsil eden Sivil Hava Seyrüsefer Hizmetleri Organizasyonu’nun (CANSO) Avrupa işlerinden sorumlu direktörü Enrico Parini, sektörün Avrupa’daki jeopolitik durumlarla başa çıkmak için iyi donanımlı olduğunu söylüyor.
“Bence ne Avrupa’da ne de dünyanın başka bir yerinde kimse bu düzeyde kesintileri gerçekten bekliyordu,” diyor.
“O dönemde hazırdık diyemeyiz, ancak hazırlıklı olduğumuz ortaya çıktı; çünkü daha önce kurduğumuz tedbir ve dayanıklılık seviyesi bununla başa çıkmamızı sağladı.
“Ne yazık ki artık bunun temelde standartlaşmış, iyi bildiğimiz bir durum olduğu noktaya geldik ve faaliyetlerimizi güvenliği hiçbir şekilde etkilemeden yürütebiliyoruz.”
Bazı devam eden çatışmalarda, örneğin Sudan’da, alışılmadık bir güzergâh izleyerek uçakların ülkenin güvenli bölümlerinden geçmesine olanak tanıyan acil durum rotaları oluşturuldu.
Hava sahasını tamamen dolaşmamak sayesinde havayolları ilave uçuş saatlerinden kaçınıyor; bunun yerine yalnızca 30 dakikalık gecikme yaşanıyor.
Çatışmaların kısa sürede yeniden alevlenebildiği Orta Doğu’da acil durum rotaları oluşturmak her zaman mümkün olmuyor.
Bunun yerine, bir şeyin patlak vermesi muhtemelse bir acil durum koordinasyon ekibi kuruluyor.
Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) liderliğindeki bu ekip, etkilenen bölgedeki hava trafik kontrol kuruluşlarıyla ve IATA ile koordinasyon sağlar; IATA da doğrudan havayollarıyla iletişim kurar.
Ekip, ek trafik yükünün nerede beklenmesi gerektiğini önceden bilebilmek için mümkün olduğunca fazla bilgiyi baştan toplamaya çalışır; böylece tek tek devletler artan talebi karşılamak için gerekli düzenlemeleri önceden yapabilir.
Hava sahası kapalıyken seyahat ediyorsanız ne beklemelisiniz
Uçağınız normalde kapalı olan bir hava sahasından geçiyorsa, beklemeniz gereken başlıca şey iptaller değil gecikmelerdir.
“Özellikle bir şeyin devam ettiği durumlarda mutlaka iptaller beklenmez,” diyor Kirkman, Euronews Travel’a.
“Genel olarak iptaller tercih edilmez; çünkü herkesin etkileneceği anlamına gelir. Bazen daha uzun güzergâhlardan uçarlar; bu nedenle uçuş sürenizin uzadığını görebilirsiniz, kimi durumlarda oldukça belirgin, kimilerinde ise o kadar değil.”
Her türlü güncelleme için ilk başvuracağınız yer her zaman havayolu olacaktır.
“Havayolu her zaman yolcuların emniyetini ve güvenliğini en başta tutar,” diye ekliyor. “Bir gecikme olursa haberdar olabilmek için havayoluyla iletişimde kalın.”