Türkiye, günlük hayatı elektrikle dönüştürmenin aileleri ve işletmeleri “dalgalı enerji piyasalarından” koruyacağını söylüyor. Ama bu plan bizi fosil yakıt çağında mı tutacak?
Bu kasımda BM zirvesine ev sahipliği yapacak COP31'in ev sahibi Türkiye, karbon ayak iziyle ilgili artan kaygılar arasında “iklim açısından sorumlu yapay zekâyı” mercek altına alacak.
REKLAM
REKLAM
Pazartesi günü (21 Eylül) COP31 Başkan Adayı ve Çevre Bakanı Murat Kurum, teknoloji şirketlerini veri merkezlerini temiz enerjiyle çalıştırmaya yönlendirmenin görüşmelerin temel önceliklerinden biri olacağını söyledi.
Bu açıklama, Türkiye'nin merkezde konumlandırdığı elektrikleşme hedefinin devamı niteliğinde. Hedef, küresel enerji talebinin elektrikle karşılanan payını 2035’e kadar yaklaşık yüzde 20’den yüzde 35’e çıkarmayı amaçlıyor.
Haziranda dünyayı düşük karbonlu bir geleceğe doğru yönlendirmeye yardımcı olmak amacıyla 2035’e kadar yüzde 35 taahhüdü ilan edilmişti. Bu adım, kötüleşen iklim değişikliği ve İran’a yönelik savaşın tetiklediği fosil yakıt şokunun neden olduğu, “tarihimizin en kötü enerji krizi” olarak nitelendirilen dönemin ardından geldi.
“Ulaşım, binalar ve sanayi de dahil olmak üzere günlük hayatı elektrikleştirerek aileleri ve işletmeleri dalgalı enerji piyasalarına karşı koruyabiliriz,” diye konuştu Kurum.
“2035’e kadar yüzde 35 hedefi, COP31 başkanlığımızın belirleyici önceliklerinden biri olacak.”
Türkiye’nin elektrikleşme taahhüdünün ayrıntıları
Elektrikleşme, fosil yakıt yakan teknolojilerin yerine geçmesi anlamına geliyor; örneğin dizel motorlu bir araba ya da otobüsün elektrikli araçla değiştirilmesi gibi. Ancak bu, kirletici fosil yakıt kullanımının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
Dünya Kaynakları Enstitüsü (World Resources Institute – WRI) (kaynak İngilizce) elektrikleşmeyi “baştan sona bir hedef değil, bir imkan sağlayıcı” olarak tanımlıyor ve şöyle devam ediyor: “Kömür ağırlıklı bir şebekeden beslenen elektrikli bir araba, [benzin]le çalışan bir arabadan iklim açısından daha kötü olabilir. Yani, elektrikleşmenin sağlayacağı fayda, elektriğin nasıl üretildiğine bağlı.”
Uzmanlar, 2035’e kadar yüzde 35 taahhüdünün, hükümetlerin genişleyen gazla çalışan üretimi elektrikleşme hedeflerine doğru ilerleme olarak saymalarına izin verebileceğinden endişe ediyor. Bu tür bir adımın iklim hedeflerini “ciddi biçimde baltalayacağı” uyarısında bulunuyorlar.
“Elektrikleşmenin, yenilenebilir enerjiyi teşvik etmek yerine yeni fosil yakıt tüketimini gizlemek için kullanılan, çağımızın Truva atına dönüşmesine izin vermeyelim,” diyor kampanya koalisyonu Beyond Fossil Fuels’ten Claire Smith.
Smith, başkanlığın mevcut hâliyle formüle edilen taahhüdünün, hükümetlerin genişleyen fosil yakıt kullanımını “elektrikleşme” kisvesi altında gizlemesine ya da meşrulaştırmasına imkân veren bir “arka kapı” bıraktığını savunuyor.
“Şimdiden, veri merkezlerinin elektriği ve yenilenebilir enerjiyi gerçekten karbonsuzlaşması gereken sektörlerden uzaklaştırdığını; bunun da fosil gaz bağımlılığını artırıp tüketiciler için elektrik maliyetlerini yükselttiğini görüyoruz,” diye ekliyor.
“Elektrikleşmenin fosil yakıt endüstrisinin gündemini değil, hem iklim adaletini hem de yenilenebilir enerjiye adil erişimi ilerletmesini sağlamak için net kurallar vazgeçilmez.”
Beyond Fossil Fuels’te kampanyacı olarak görev yapan Duygu Kutluay da benzer şekilde, elektrikleşmenin özünde karbonsuzlaşmayla “doğal olarak eş anlamlı” olmadığını vurgulayarak uyarıyor.
“Küresel ölçekte, elektrikleşme gündeminin, fosil yakıtlardan acilen uzaklaşma sürecinin pahasına yürütülmemesini garanti etmeliyiz,” diye ekliyor.
Türkiye’nin elektriği nereden geliyor?
Enerji düşünce kuruluşu Ember (kaynak İngilizce)’e göre, geçen yıl Türkiye’nin elektriğinin yüzde 43’ü düşük karbonlu kaynaklardan üretildi.
Kuraklık koşullarına rağmen hidroelektrik, yüzde 16’lık payıyla ülkenin en büyük temiz elektrik kaynağı olmayı sürdürdü. Türkiye’nin elektrik üretiminde rüzgarın payı yüzde 11,1 ile, İtalya (yüzde 8,1) ve nükleer enerji tutkunu Fransa (yüzde 8,2) dahil birçok G7 ülkesinin önünde.
Güneş enerjisinden elektrik üretimi, son birkaç yılda iki katına çıkarak yüzde 10,5’e yükseldi; ancak benzer potansiyele sahip İtalya (yüzde 17) ve İspanya (yüzde 22) gibi Güney Avrupa ülkelerinin hâlâ çok gerisinde.
2025’te elektriğinin yüzde 34,3’ünü karşılayan kömür, Türkiye’nin en büyük enerji kaynağı olmayı sürdürüyor. Bu oran, dünya ortalamasının 1,2 puan ve AB ortalamasının 25,07 puan üzerinde.
Analistler, Türkiye’de kömürle elektrik üretiminin neredeyse üçte ikisinin ithalata dayandığını ve bunun enerji güvenliği açısından sonuçları olduğuna dikkat çekiyor. Türkiye aynı zamanda gaza da güçlü biçimde bağımlı; geçen yıl elektriğinin yüzde 22,1’i gazdan üretildi. Bu oran da hem dünya hem AB ortalamasının üzerinde.
Artan talebi karşılamak için fosil yakıt kaynaklı üretimin yükselmesi nedeniyle, son yirmi yılda ülkenin elektrik sektöründen kaynaklanan emisyonları neredeyse ikiye katlandı; ancak son on yılda rüzgar ve güneş enerjisindeki büyüme bu eğilimi sınırlamaya yardımcı oldu.
Türkiye’nin kişi başına düşen emisyonları 2025’te küresel ortalamayla aynı seviyedeydi. Ülke şimdi, 2030’a kadar elektriğinin yüzde 47’sinin yenilenebilir kaynaklardan gelmesini hedefliyor; bu da AB’nin en az yüzde 42,5’lik bağlayıcı hedefinden biraz daha iddialı.
“Son dört yılda ikinci kez yaşanan küresel fosil yakıt krizi, temiz enerjiye geçişin önemini bir kez daha ortaya koydu,” diyor Ember’den Ufuk Alparslan.
“Bu bağlamda Türkiye, bölgesel enerji dönüşümünde öncü bir rol üstlenme fırsatına sahip.”