Bulgular, parlamento mağdur kadınlar için tazminat yasasını onayladıktan bir gün sonra açıklanacak ve bu durum Danimarka’nın mevcut tutumuyla ne kadar uyumlu olacağı sorusunu gündeme getirecek.
Grönland, 28 Ağustos Cuma günü, Grönlandlı kadın ve kız çocuklarına rahim içi araç (RİA) ve diğer doğum kontrol yöntemlerinin takıldığı tarihi vakalarla bağlantılı insan hakları ihlallerini inceleyen ve Danimarka’nın eylemlerinin soykırımın hukuki tanımını karşılayıp karşılamadığını da değerlendiren, uzun süredir beklenen iki rapor sunacak.
REKLAM
REKLAM
Rahim içi araç (RİA), hamileliği önlemek için rahme yerleştirilen bir doğum kontrol yöntemi. 1960’larda başlayan ve Danimarka’nın yürüttüğü bir doğum kontrol kampanyası sırasında 4.000’den fazla Grönlandlı kadın ve kız çocuğuna RİA takıldı; bu kadınların çoğu daha sonra yeterince bilgilendirilmediklerini ya da rızalarının alınmadığını söyledi.
Bulgular, Danimarka parlamentosunun etkilenen kadınlar için tazminat yasasını nihai hâle getirmesinden sadece bir gün sonra açıklanacak; bu da raporların sorumluluğa ilişkin değerlendirmesinin Danimarka’nın mevcut yanıtıyla nasıl örtüşeceğine dair soru işaretleri doğuruyor.
1992’ye kadar Grönland’ın sağlık sistemi Danimarka tarafından yönetildi. Grönland özerk hükümeti 2024’te bağımsız uzmanlardan, Danimarka devletinin soykırım işleyip işlemediğini ve uluslararası hukuku ihlal edip etmediğini araştırmalarını istedi.
“Bir toplum olarak masaya tüm gerçekleri koymamız gerekiyor, ama aynı zamanda birlikte nasıl ilerleyebileceğimizi de bulmalıyız. Bu nedenle soruşturma, Doğum Kontrol Davası’nın yol açtığı travmanın kuşaklar boyunca toplumu nasıl etkilediğini de ele alacaktır” diye yazdı Grönland hükümeti 2024’te yayımladığı bir açıklamada (kaynak İngilizce).
Sonuçların şimdi Cuma günü yayımlanması bekleniyor.
Yeni soruşturma, Eylül 2025’te yayımlanan önceki ortak Danimarka-Grönland tarihsel raporundan ayrı yürütüldü; o raporu, Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen’in kamusal bir özrü izledi. Önceki inceleme nelerin yaşandığını ve doğum kontrol programının nasıl yürütüldüğünü ortaya koyarken, yeni raporlar bu uygulamaların insan hakları ve uluslararası hukuk çerçevesinde nasıl değerlendirilmesi gerektiğini inceliyor.
Raporlar neyi ele alacak
Hukuk uzmanlarına göre Cuma günü yayımlanacak raporlar, kendi başlarına hukuken bağlayıcı bir sorumluluk tesis etmeyecek.
“Raporların doğrudan, katı bir hukuki etkisi olmayacak. Ancak, sonuçlara bağlı olarak siyasi adımlara yol açabilirler” diye konuştu, anayasa hukuku alanında uzman Kopenhag Üniversitesi doçenti Sune Klinge, Euronews Health’e.
Bazı uzmanlar, davanın soykırım için öngörülen hukuki eşiği karşılamasının düşük bir ihtimal olduğunu belirtiyor.
“[Birleşmiş Milletler] Soykırım Sözleşmesi (kaynak İngilizce) ile yargı uygulaması, soykırımdan doğan sorumluluğun tespiti için hukuki dayanak olacaktır. Soykırım, failin, grubu bir grup olarak var olma hakkını tanımadığı için bu eylemleri gerçekleştirmeye yönelik özel kastına dayanır” dedi, Güney Danimarka Üniversitesi’nde uluslararası hukuk uzmanı ve eski Birleşmiş Milletler Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi yargıcı Frederik Harhoff, Euronews Health’e.
“Bu nedenle raporun soykırım yaşandığı sonucuna varması olası değil; eğer iki rapordan biri böyle bir sonuca varırsa, yanlış olacaktır” diye ekledi Harhoff.
Ayrıca, kamuya açık bir raporun yol gösterici olabileceğini, ancak soykırıma ilişkin cezai sorumluluğun yalnızca yetkili bir mahkeme tarafından tespit edilebileceğini vurguladı.
Raporlar, uluslararası insan haklarının ya da yerli halkların haklarının başka ihlallerini de tespit edebilir; bu da davaya verilecek siyasi ve hukuki yanıtı yine şekillendirebilir.
Dolayısıyla raporların önemi, bir ölçüde hükümetlerin, etkilenen kadınların ve mahkemelerin bulgularla sonrasında ne yapmayı seçeceğinde yatacak.
“Gerekli özel kast bulunmadığından soykırımın tespit edilememesi, kadınların insan haklarının ihlalini hayati önem taşıyan bir unsur hâline getiriyor” diye ekledi Harhoff.
Neden iki ayrı rapor var?
Grönland, insan hakları soruşturmasını yürütmek üzere başlangıçta dört kişiden oluşan tek bir uzman grubu atamıştı.
Ancak grup daha sonra, hükümetin “mesleki yaklaşıma ilişkin anlaşmazlıklar (kaynak İngilizce)” olarak tanımladığı nedenlerle ikiye bölündü; böylece Grönland, nihayetinde tek bir rapor yerine iki rapor aldı.
Grönland hükümeti, her iki raporun da daha sonra yöntem ve akademik standartlar açısından harici incelemeden geçtiğini belirtti.
Anlaşmazlığın, uzmanların vardığı sonuçlara da uzanıp uzanmadığı ya da iki rapordan her birini kimin kaleme aldığı açıklanmadı.
Uzman, raporların daha erken yayımlanmasını istedi
Yayın takvimi, Danimarka değerlendirmeler kamuoyuna açıklanmadan tazminat yasasıyla ilerlediği için şimdiden eleştirilerin hedefi oldu.
Raporlar Şubat ayında tamamlanarak Grönland hükümetine teslim edilmişti; ancak kamuya açıklanmadan önce tercüme edilmeleri, hakem değerlendirmesinden geçmeleri ve kamuya sunuma hazırlanması nedeniyle yayımlanmaları ertelendi.
Danimarka parlamentosu, tazminat tasarısının nihai oylamasını, Grönland hükümetinin raporları sunmasından bir gün önce, perşembe günü yapacak.
Önerilen düzenlemeye göre, Danimarka’nın Grönland’ın sağlık hizmetlerinden sorumlu olduğu dönemde rızaları olmaksızın doğum kontrol yöntemlerine maruz bırakılan ve kriterleri karşılayan kadınlar, 300.000 DKK (40.000 €) almaya hak kazanacak.
Bu ayın başlarında, davayı araştırmakla görevlendirilen uzmanlardan biri olan Jonas Christoffersen, Danimarka parlamentosu tazminat yasasını tamamlamadan önce Grönland hükümetine raporları yayımlama çağrısında bulunarak, milletvekillerinin yasayı kabul etmeden önce bulgulara erişebilmesi gerektiğini savundu.
“Bir demokraside, [Danimarka parlamentosunun] bağımsız kişilerin kaleme aldığı raporları bilmeden yasa çıkarması, özünde sorgulanması gereken bir durumdur. Bu nedenle Grönland Hükümeti raporları derhal yayımlamalı; [Danimarka parlamentosu] da bunlardan haberdar edilmelidir ki, tüm mesele bütünüyle bilgiye dayalı şekilde tartışılabilsin” diye yazdı Christoffersen bir açıklamada (kaynak İngilizce).
“Dava, Danimarka ile Grönland arasındaki ilişkiye zarar verdi ve benim görüşüme göre meselede tam şeffaflık sağlanması herkes için en iyisi” diye ekledi.
Harhoff, parlamentonun raporları beklemeden tasarıyı ilerletme kararını da bir “hata” olarak gördüğünü söylüyor.
Ancak, raporlar daha geniş insan hakları ihlallerini ya da Danimarka’nın sorumluluğunu tespit ederse, tazminat düzenlemesinin Grönlandlı kadınların ek hukuki girişimlerde bulunmasını engellemeyeceğini belirtti.
Klinge de Danimarkalı siyasetçilerin “yasaları her zaman değiştirmekte ve düzenlemeyi genişletmekte özgür olduklarını” söylerken, 300.000 DKK’nin karşılaştırılabilir davalarda verilen tazminatın üst sınırına yakın olduğuna dikkat çekti.
Bu ayın başlarında Danimarka sağlık bakanı Ida Auken, hükümetin doğum kontrol davasından etkilenen Grönlandlı kadınlar için tazminat düzenlemesi parlamentoda kabul edilmeden önce raporları beklemek istemediğini söyledi.
“Bizim için hiçbir şeyi geciktirmemek kesinlikle hayati önem taşıdı. Kadınlar zaten yeterince bekledi” dedi Auken, yerel haber ajansı Ritzau’ya.