Ayvalık ve Cunda gezi rehberi: Tarihi rotalar ve kültürel duraklar

Ayvalık ve Cunda Adası, Ege kıyılarında Akdeniz kültürünün, mimarisinin ve çok katmanlı tarihinin en özgün birleşimlerinden birini sunuyor.

REKLAM

REKLAM

Antik çağlarda Kidonya (Ayva) olarak anılan bu coğrafya, özellikle Osmanlı İmparatorluğu döneminde kazandığı özerk yapısıyla bölgenin en önemli ticaret ve kültür merkezlerinden biri haline geliyor. Kentin kentsel dokusu, tarihi süreçte su kaynakları ve dini merkezler etrafında şekilleniyor. Ayvalık merkezini ikiye bölen ve bugün üzeri kapalı olan Potamos (Dere) Mahallesi ile kentin can damarını oluşturan 12 kilise ve bu kiliselerin etrafında kümelenen 12 ana mahalle, yerleşimin mimari ve sosyal omurgasını belirliyor. Bu mahallelerin en bilinenlerinden biri olan ve adını nane kokulu şifalı bir bitkiden alan Macaron Sokağı, cumbalı taş evleri ve asırlık kapı tokmaklarıyla kentin geçmişteki canlı sosyal yaşamını günümüze taşıyor.

Ayvalık mimarisinin en dikkat çekici ve özgün detaylarından biri, tarihi binaların dış cephelerinde yer alan antik sigorta plakaları (sac levhalar). 19. yüzyılın sonlarında Londra, Paris ve Trieste merkezli uluslararası sigorta şirketleri, yangın ve hasara karşı sigortaladıkları bu taş binaların cephelerine kendi amblemlerini taşıyan sac levhalar çakıyor; bu levhalar bugün bile kentin küresel ticaret ağındaki yerinin somut birer nişanesi olarak duruyor.

Kentin tarihi sadece merkezle sınırlı kalmıyor; bugün popüler bir kültür durağı olan ve geçmişte Yeniçarohori olarak bilinen Küçükköy, Osmanlı döneminde bölgedeki korsan faaliyetlerine karşı konuşlandırılan yeniçerilerin yerleşimiyle kuruluyor. Bu köy ve çevresi, tarihsel süreçte gayrimüslim nüfusun yoğunluğu ve bölgedeki ağalık sisteminin yapısı nedeniyle yerel arşivlerde "Kafir Ağalığı" olarak da adlandırılan özel bir idari bölgeyi temsil ediyor.

Ayvalık’ın nüfus yapısı ve kentsel idaresi 18. yüzyılın sonlarında, özellikle 1770'li yıllardan itibaren papaz iken sonradan bölgenin yöneticisi olan Yoannis İkonomu (Yorgola) tarafından sağlanan ayrıcalıklarla tamamen değişiyor. Bu dönemde kent, Osmanlı içerisinde neredeyse tamamen bağımsız bir Rum ticaret kasabasına dönüşüyor.

Mübadele öncesi dönemde on binlerce gayrimüslim nüfusun yaşadığı kentte, asayiş ve idari işleri yürütmekle görevli yalnızca 100 kadar Türk yaşıyor ve bu nüfusun tamamı devlet memurlarından oluşuyor. Kentte mülk edinmeyen bu memurlar, Osmanlı idari elitinin ve yabancı tüccarların konaklama merkezi olan tarihi Yorgola Hanı’nda ikamet ediyor. Bugün sokaklarında geçmişin izlerini barındıran Ayvalık ve Cunda, bu benzersiz sosyo-ekonomik geçmişiyle Ege'nin en derinlikli hafıza mekanlarından biri olarak öne çıkıyor.

Ayvalık ve Cunda’nın çok katmanlı geçmişini, sokak sokak saklanan hikayelerini ve dönüşen mimarisini keşfetmek için rotaya eklenmesi gereken tarihi ve kültürel noktalar öne çıkıyor:

Ayvalık

Tarihi Gureba Hastanesi

1889-1894 yılları arasında temelleri atılan Gureba Hastanesi, dönemin çok kültürlü sosyal yapısında din ve ırk ayrımı gözetmeksizin kimsesizlere ve ihtiyaç sahiplerine hizmet veren en önemli kurumlardan biriydi.

1890 yılında, kentin Rum nüfusu tarafından inşa edilen hastane, Osmanlı’nın kozmopolit yapısını yansıtan bir dayanışma modeli ortaya koydu. Dönemin kayıtlarına ve yerel anlatılara göre; Mısır’dan gelen zengin bir kadının bu hastanede 40 gün kalarak şifa bulması ve ardından kuruma yüklü miktarda bağış yapması, hastanenin bölgesel sınırları aşan ününü pekiştirdi.

İmparatorluktan Cumhuriyet’e geçiş sürecindeki zorlu savaş yıllarında hastane, stratejik bir rol üstlendi. İttihat ve Terakki Cemiyeti üyesi olan ve gönüllü hekim olarak bölgeye gelen Doktor Fazıl Doğan, Ayvalık’taki milli mücadelenin örgütlenmesinde aktif görev aldı. Dr. Fazıl Doğan’ın yönetimindeki hastane, savaş koşullarında hem tıbbi bir sığınak hem de lojistik bir merkez olarak hizmet verdi.

Ayvalık Ayazması

Etimolojik kökeni Yunanca "kutsanmış ve tedavi edici su kaynağı" anlamına gelen "Hagiasma" kelimesine dayanan ayazmalar, Doğu Akdeniz ve Ege kültürünün en köklü inanç merkezleri arasında yer alır. Temelde Ortodoks Hristiyanlık kültürünün bir parçası olarak şekillenen bu yapılar, tarih boyunca din ve mezhep ayrımı gözetmeksizin, şifa ve umut arayan her kesimden insanı bir araya getiren evrensel çekim merkezleri olmuştur.

Mimari açıdan ayazmalar genellikle bir kilisenin içinde ya da yapıya bitişik bir formda inşa edilirken, bazı durumlarda bağımsız birer yapı olarak da tasarlanmıştır. Bu bağımsız yapıların en nitelikli örneklerinden biri olan Ayvalık Ayazması, apsisi bulunmayan yapısıyla dikkat çeker. Kompleks bir kilise yapısı olmaktan ziyade, doğrudan ve yalnızca bir "şifalı su merkezi" olarak projelendirilen bu mekân, dönemin tıp ve inanç dünyasının ortak bir kesitini sunar.

Ayazmalar, tarihsel süreçte yalnızca fiziksel hastalıkların iyileştirildiği yerler olmamış; aynı zamanda yoksulların, psikolojik rahatsızlıkları olanların ve şiddete maruz kalanların sığındığı toplumsal birer rehabilitasyon merkezi işlevi görmüştür. Bu yapıların girişinde ya da su kaynaklarının üzerinde sıklıkla rastlanan ikonik bir ibare, mekânın felsefesini özetler:

"Sadece yüzünü değil; günahlarını da yıka!"

Tüm yaratılışın ve yaşamın temel elementi olan su, ayazma kültüründe fiziki vücudu canlandıran bir unsur olmanın ötesine geçerek, ruhu kötülüklerden ve yüklerden arındıran metafizik bir güç olarak kabul edilir.

Aynı zamanda Ayazma’nın yapımında büyük katkısı olan Sakız’lı Kaptan Mihalis Papazis’e teşekkür plaketi kazı çalışmaları sırasında ortaya çıkarıldı. Plaket, orjinali Birinci Ayazma havuzunun önünde görülebiliyor.

İlyas Venezis

İlyas Venezis, gerçek adıyla İlyas Mellos, Ege’nin iki yakasını ve nüfus mübadelesinin insani dramını edebiyata taşıyan en güçlü seslerden biri. 4 Mart 1904’te Ayvalık’ta doğan yazarın çocukluğu ve gençliği, dönemin trajik tarihi kırılma noktalarıyla şekilleniyor. Bugün Ayvalık’ın mimari dokusunda, Venezis’in yaşamına ve eserlerine yön veren iki somut yapı varlığını koruyor.

Bunlardan ilki, yazarın çocukluğunu geçirdiği, liseyi bitirdiği ve savaş dönemindeki zorunlu sevkiyatları penceresinden izlediği 13 Nisan Caddesi 112 numaradaki tarihi aile evi. Bir diğeri ise Eylül 1922’de sabotajcılık iddiasıyla tutuklanan Venezis’in bir süre hapis yattığı, annesiyle vedalaştığı ve günümüzde konaklama tesisi olarak kullanılan sahildeki eski karakol binası.

Venezis, bu tutukluluğun ardından gönderildiği amele taburlarındaki 14 aylık çetin esaret hayatını, modern Yunan edebiyatının klasikleri arasına giren belgesel romanı "Numara: 31328" adlı eserinde kaleme alıyor. Daha sonra yerleştiği Yunanistan'da Atina Akademisi üyeliğine kadar yükselen, Midilli'deki göçmen günlerini anlattığı "Huzur" ve Ayvalık’taki çocukluğunu yad ettiği "Eolya Toprağı" ile uluslararası başarı yakalayan yazar, 1973 yılında vefat ediyor.

Vasiyeti üzerine, doğduğu toprakların tam karşısında yer alan Midilli Adası’na gömülen Venezis'in mezar taşında sadece tek bir kelime yazıyor: "Huzur."

Hayrettin Paşa Cami

Ayvalık'ın ilk ve en büyük kiliselerinden biri olarak 1850 yılında inşa edilen yapı, kentin çok kültürlü geçmişinin en anıtsal simgelerinden. Ortodoks kültüründe Meryem Ana’yı simgeleyen "Panayia" ismiyle kurulan bu tarihi mekân, o dönem çevresindeki papaz evleri ve eğitim binalarıyla canlı bir dini kampüs niteliğindeydi. Cumhuriyet döneminde camiye çevrilerek Hayrettin Paşa Camii adını alan yapı, günümüzde de bu çift taraflı hafızayı yaşatmaya devam ediyor.

Geleneksel Ayvalık sarımsak taşının zarafetini taşıyan kubbesiz, bazilika formundaki bu devasa yapı, 18 metrelik yüksekliğiyle kentin siluetinde hemen göze çarpıyor. Caminin içine adım attığınızda, mekânı üç bölüme ayıran yedişer adet görkemli sütun sizi karşılıyor. Zamanında Hristiyanlık inancına ait dini resimlerin ve ikonaların süslediği bu sütunlar ile panolar, yapının camiye dönüştürülmesiyle birlikte ince bir sıva ve boyayla kapatılmış.

Aya Triada Kilisesi

İlyas Venezis’in doğup büyüdüğü mahalleye adını veren Aya Triada Kilisesi, 1846 yılında Ayvalık’ın siluetine kazandırılan ve Hristiyanlıktaki "Kutsal Üçlü"ye (Baba, Oğul, Kutsal Ruh) ithaf edilen anıtsal bir yapıydı. Kentin 19. yüzyıldaki sosyo-kültürel zenginliğini yansıtan bu kilise, özellikle inşasında kullanılan ve Ayvalık mimarisinin imzası sayılan pembe renkli sarımsak taşlarıyla dönemin en estetik mimari örneklerinden biri olarak kabul ediliyordu.

Cumhuriyet sonrasında, mübadele dönemiyle birlikte bir süre tütün deposu olarak kullanılan yapı, ne yazık ki zamanın yıpratıcı etkilerine ve bakımsızlığa direnemedi.

Rahmi Koç Müzesi Ayvalık

1. yüzyıldan itibaren adalar ve Mora’dan gelen göçlerle sosyo-ekonomik açıdan hızla büyüyen Ayvalık, zeytinyağı ve sabun üretiminde bölgenin en önemli merkezlerinden biri haline geliyor. Coğrafyanın kayalık arazilerinin bile zeytin yetiştiriciliği için değerlendirildiği bu dönemde, kıyı şeridi boyunca çok sayıda yağhane ve sabunhane inşa ediliyor. Kent merkezini çevreleyen, birbirini dik kesen ızgara sistemli sokaklar sayesinde her cephesinden erişim sağlanabilen bu taş binalar, bugün Ayvalık’ın en nitelikli "endüstriyel mirasını" oluşturuyor.

Bu mirasın en somut örneklerinden biri olan ve avlusuz tipte, kâgir duvarlar ile ahşap döşemelerle inşa edilen tarihi fabrika binası, üretim serüveninde üç farklı döneme tanıklık ediyor. Yapının 19. yüzyıl sonundaki ilk döneminde buhar gücü kullanılırken; 20. yüzyıl başındaki ikinci döneminde, taş baskıdan çıkan yağ ve suyun dinlendirildiği "polima" adlı havuzlar sisteme ekleniyor. 1920 sonrasındaki üçüncü dönemde ise artan talep doğrultusunda sabunhane bölümüne bir üst kat ekleniyor, fabrika sahiplerine ait köşk ise bu süreçte yıkılıyor.

1950'lerde en verimli dönemini yaşayan fabrika, 1990'lı yılların sonunda üretimini tamamen durdurarak zamanla harap hale geliyor. Yapının kaderi, 2021 yılında RMK Kültür Faaliyetleri tarafından satın alınmasıyla değişiyor. Özgün malzeme ve geleneksel yapım teknikleri korunarak titizlikle yürütülen restorasyon çalışmalarının ardından, bu asırlık sanayi mirası 2024 yılı itibarıyla kapılarını Rahmi M. Koç Müzesi olarak açıyor ve kentin endüstriyel belleğini kültür-sanatla geleceğe taşıyor.

Ayvalık’ın koruyucu melekleri: Taksiyarhis Kiliseleri

Ayvalık ve Cunda sokaklarında yürürken sıkça karşılaşacağınız "Taksiyarhis" ismi, Ortodoks inancında Başmelekler Cebrail ve Mikail’e verilen bir unvandır. Kentin koruyucusu olarak kabul edilen bu meleklere ithafen hem Ayvalık merkezinde hem de Cunda Adası’nda inşa edilmiş iki görkemli anıtsal yapı, bugün kentin en önemli kültür durakları arasında yer alıyor.

Taksiyarhis Anıt Müzesi

Ayvalık’ın ilk mahallesi olan İsmetpaşa (eski adıyla Taxiarchs) Mahallesi’nde, dar taş sokakların arasında yükselen bu kilise, kentin en eski kilisesi olarak bilinir. 1844 yılında inşa edilen yapı, dışarıdan bakıldığında sade bir taş mimariye sahip olsa da içine adım attığınızda adeta bir sanat galerisine dönüşür.

Ayvalık’ın imzası olan pembe sarımsak taşlarının kullanıldığı yapının içi; ahşap oyma işçilikleri, tavanları süsleyen İncil sahnelerine ait freskleri ve mermer taklidi sıva işçiliği (stuko) ile büyüleyicidir. Mübadele sonrasında uzun süre tekel deposu olarak kullanılan ve zamana yenik düşen yapı, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından restore edilerek Taksiyarhis Anıt Müzesi olarak ziyarete açılmıştır.

Ayvalık durakları

Ayvalık gezinizi tamamlamak için listenize ekleyebileceğiniz yerel ve tarihi duraklar bulunuyor. Güne başlarken ya da ara öğün olarak, kentin bilinen esnaf lokantalarından Ayvalık Paşa Çorba Salonu’na uğrayıp geleneksel zeytinyağlıların tadına bakabilirsiniz.

Rotanın son durağında ise kentin en eski işletmelerinden biri olan Şeytanın Kahvesi’nde mola verip, buranın yerel tarifiyle hazırlanan geleneksel koruk suyunu deneyebilirsiniz.

Cunda

Papaz’ın evi

1879 Yılında inşa edilen ev, 1922 tarihinden önce Cunda Adası'nda görev yapan, Baş Piskoposların'ın evi olarak kullanılıyordu. Son olarak 1912-1922 yılları arasında Moshonisili Ambrosyos olarak bilinen Ambrosyos Pleyatidis, Cunda Adası'nın metropolit piskoposu görevine getirilip bu evde yaşadı.

1924 yılı Girit mübadelesi ile ev yeni sakinleri tarafından kullanımına devam edilerek ev bir restoran haline çevrildi.

Cunda Taksiyarhis Kilisesi (Rahmi M. Koç Müzesi)

Cunda Adası’nın tam kalbinde, heybetli kubbesiyle adanın siluetini belirleyen diğer Taksiyarhis Kilisesi ise 1873 yılında inşa ediliyor. Neo-klasik mimarinin Ege’deki en nitelikli örneklerinden biri olan bu anıtsal yapı, mübadeleden sonra bir süre cami (Alibey Camii) olarak kullanılıyor, ancak 1944 yılındaki büyük depremde ciddi hasar görerek kaderine terk ediliyor.

Yıllarca harap durumda kalan bu kültür mirası, Rahmi M. Koç Müzecilik Vakfı tarafından üstün bir restorasyon çalışmasıyla ayağa kaldırılıyor ve kapılarını Ayvalık Rahmi M. Koç Müzesi olarak açıyor. Bugün hem kilisenin aslına sadık kalınan muazzam mimarisi ve freskleri incelenebiliyor hem de içeride sergilenen dünya ölçeğindeki endüstriyel ve mekanik antika koleksiyonu gezilebiliyor.

Sevim ve Necdet Kent kitaplığı (Agios Yannis Kilisesi)

Patrik Teodosios zamanında İstanbul'daki Fener Rum Patrikhanesi'ne bağlanan manastırın ana kilisesi kuzeybatı kısmında bulunuyor. Bu şapel de mimarisiyle manastırın vazgeçilmez bir parçası haline geliyor. Aynı zamanda buradaki kitaplık 1835 senesinden itibaren zenginleşmeye başlıyor; dini kitapların yanında 17. ve 18. asrın kilise hukuku hakkındaki yayınlarıyla da ün salıyor. 1924 yılında yaşanan mübadele sonrası şapel zamanla tahrip oluyor. Şapelin batı tarafında olduğu söylenen ve büyük bir olasılıkla manastıra un sağlayan değirmenden geriye kalan ise sadece temel taşları oluyor.

Yıllar yılı harap bir şekilde kalan değirmen ve kilise; Rahmi M. Koç'un kültür varlığı olan bu eski eserlerin kurtarılmasına yönelik girişimleri, maddi-manevi katkıları ile restore ediliyor. Böylelikle Cunda Adası 7 Ağustos 2007 tarihinde önemli bir kitaplığa kavuşuyor.

Rahmi M. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı bünyesinde hizmet veren bu kitaplığa; ilerleyen yaşı nedeni ile göz sağlığı bozulan ve "Göremediğime değil, okuyamadığıma üzülüyorum" diyen Emekli Büyükelçi Necdet Kent ve eşi Sevim Kent'in ismi veriliyor. Necdet Kent'in oğlu Muhtar Kent, babasından kalma bin üç yüzü aşkın kitabı bu kitaplığa bağışlıyor.