Onkalo, dünyanın radyoaktif kullanılmış nükleer yakıtını kalıcı olarak bertaraf etmeye yönelik ilk tesisidir. 2120’lere kadar faaliyette kalması öngörülüyor.
On yıllar süren inşaat çalışmalarının ardından, kullanılmış nükleer yakıtın kalıcı olarak bertaraf edileceği dünyanın ilk tesisi Finlandiya'da faaliyete geçmeye hazırlanıyor; yetkililerin birkaç ay içinde lisans vermesi bekleniyor.
REKLAM
REKLAM
Yapı, tonlarca tehlikeli radyoaktif atık için nihai bir son durak olacak.
Fince'de “mağara” anlamına gelen Onkalo'nun inşaatına batı kıyısında 2004'te başlandı. 1 milyar avroluk tesisin 2120'li yıllara kadar işletilmesi öngörülüyor.
Medeniyetten yalıtılmış
Tesis, yoğun ormanlarla kaplı Olkiluoto adasında bulunuyor. En yakın yerleşim yeri, yaklaşık 15 kilometre mesafedeki ve sakinlerinin önemli bir kısmının santral ya da depolama tesisinde çalıştığı, 9 bin nüfuslu Eurajoki kasabası.
Alan, Finlandiya'nın beş nükleer reaktöründen üçünün yakınında yer alıyor. Bölgenin seçilmesinde, yüksek stabilitesi ve düşük deprem riskiyle bilinen anakaya yapısı etkili oldu.
"Atığın yol açtığı radyasyon nedeniyle, yüzeydeki uygarlıktan ve insanlıktan yalıtılmış olması önemli," dedi, Finlandiya'nın nükleer atık yönetiminden sorumlu Posiva Oy şirketinde jeolog olarak çalışan Tuomas Pere.
"Ama mesele şu ki bu nihai bertarafı gerçekleştirerek, atığı yer üstündeki tesislerde depolamaya kıyasla çok daha güvenli biçimde ortadan kaldırabiliyoruz," diye ekledi.
Yakındaki kapsülleme tesisinde insansız makineler kullanılarak radyoaktif çubuklar bakır kaplara mühürlenecek, 400 metreden daha derindeki tünellere gömülecek ve su emici bentonit kilden oluşan “tampon” katmanlarla çevrelenecek.
Posiva'nın verilerine göre Onkalo, 6 bin 500 ton kullanılmış nükleer yakıt depolayabilecek.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın 2022 tarihli bir raporuna göre, 1950'lerden bu yana yaklaşık 400 bin ton kullanılmış yakıt üretildi; bunun üçte ikisi geçici depolarda tutuluyor, üçte biri ise karmaşık bir süreçle geri dönüştürülüyor.
Şu anda kullanılmış nükleer yakıt, her bir reaktörün kendi kullanılmış yakıt havuzlarında ve yer üstündeki kuru varil depolama alanlarında geçici olarak saklanıyor.
Süren riskler
Ancak nükleer atığın jeolojik olarak bertarafı hâlâ “belirsizliklerle” dolu, diye uyarıyor, Amerikalı sivil toplum kuruluşu Union of Concerned Scientists'in nükleer güvenlik direktörü Edwin Lyman.
"Nükleer atıkların bertarafında aslında iyi bir seçenek yok; önemli olan en az kötü olanı bulmak," diye konuştu.
Yer altında kalıcı olarak nükleer atık depolanmasının, malzemenin sabotaja açık olduğu yer üstünde bırakılmasına göre daha iyi olduğunu da sözlerine ekledi.
Lyman'a göre nükleer atık depolarıyla ilişkili riskler esas olarak “gelecek kuşakları” etkileyecek.
Bu nedenle nükleer göstergebilim, nükleer atık depolarına ilişkin uyarı işaretlerinin, bugünden 10 bin yıl sonra yaşayan insanlar tarafından da anlaşılabilecek biçimde tasarlanıp tasarlanamayacağını araştırıyor; zira nükleer atığın tehlikesiz hale gelmesi yüzbinlerce yıl alıyor.
"Çernobil'i yaşadık, Fukuşima'yı yaşadık ve ortada elbette nükleer atık sorunu var. Belki de bunun için bir çözüme yaklaşmış durumdayız," diyen Greenpeace Finlandiya program başkan yardımcısı Juha Aromaa, "dünyada hiç kimse bu sorunu çözmeye bizim kadar yaklaşmış değil," diye ekledi.
1994'te, nükleer atığın Finlandiya sınırları içinde işlenmesini, depolanmasını ve kalıcı olarak bertaraf edilmesini zorunlu kılan bir yasa çıkarıldı.
"O zamanlar… atığın bir kısmı hâlâ ihraç ediliyordu ama biz bununla kendimiz ilgilenmek istedik," dedi Finlandiya Çevre Bakanı Sari Multala.
Multala, ileride diğer ülkelerden sınırlı miktarda nükleer atık kabul etme ihtimalini ise tamamen dışlamadı.