Spielberg’in 'Disclosure Day'i uzaylı tasavvurunu sarsacak mı?

Dünya dışı yaşam fikri, Steven Spielberg sinemasının en tanıdık temalarından biri.

REKLAM

REKLAM

Ünlü yönetmen kariyeri boyunca bu konuyu defalarca beyazperdeye taşıdı; “Close Encounters Of The Third Kind”, “E.T.”, “War Of The Worlds” ve “Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull” gibi yapımlarla, insanlığın olası ilk temasına dair kurduğu çarpıcı senaryolar kuşaklar boyunca sinemaseverlerin hayal gücünü şekillendirdi.

Spielberg’in yeni filmi “Disclosure Day” de bu temayı merkezine alıyor. Film, hükümetin dünya dışı varlıklara ilişkin gizli bilgilerini ortaya çıkarmaya çalışan bir muhbirin, zamana karşı verdiği mücadeleyi konu alıyor.

Bu hafta vizyona girecek film öncesinde Steven Spielberg’e, CBS News tarafından dünya dışı yaşamın gerçekten Dünya’yı ziyaret edip etmediğine inanıp inanmadığı soruldu.

Ünlü yönetmen, “Hayatım boyunca karşılaştığım tüm dolaylı kanıtlara, konuştuğum insanlara, izlediğim belgesellere ve Kongre’de dinlediğim tanıklıklara dayanarak, onların kesinlikle buraya geldiklerine ve hâlâ burada olduklarına inanıyorum” yanıtını verdi.

Spielberg sözlerini, “Kim bilir, belki de hep buradalardı” diyerek sürdürdü.

Bu açıklama ister istemez şu soruyu gündeme getiriyor: Eğer gerçekten aramızdalarsa, neye benziyor olabilirler?

Çoğu insanın zihninde uzaylı fikri hâlâ insana benzeyen bir form üzerinden şekilleniyor: kollar, bacaklar, bir kafa… Belki iri gözlü, armut biçimli ve orantısız derecede büyük bir kafa; ama sonuçta yine de tanıdık bir beden yapısı.

Oysa başka bir gezegenden ya da evrenden gelen yaşam formlarının neden bize benzeyeceğini varsayıyoruz?

Muhtemelen bunun nedeni, insan zihninin bilinmeyeni tanıdık imgeler üzerinden anlamlandırmaya çalışması. Uzaylıları insan biçiminde tasvir etmek, bilinmezliği daha katlanılabilir hâle getiren kültürel bir savunma mekanizması işlevi görüyor. Üstelik bu algı, onlarca yıldır sinema ve televizyon aracılığıyla sürekli yeniden üretiliyor.

Bugün uzaylılara dair ortak görsel hafızamızın büyük bölümü sinemanın yarattığı imgelerden besleniyor. George Méliès imzalı 1902 yapımı "A Trip To The Moon" filmindeki ilk ay sakinlerinden, Mars Attacks!’ın dev beyinli istilacılarına ve "The X-Files"ın küçük yeşil adamlarına kadar uzanan bu gelenek, uzaylıları birkaç ortak görsel kod üzerinden anında tanınabilir hâle getirdi.

Yine de bazı yönetmenler zaman zaman bu yerleşik kalıpları kırmaya çalıştı. Klişe gri tenli yaratıkların (“E.T.”, “Paul”), insansı ziyaretçilerin (“The Day The Earth Stood Still”, “The Man Who Fell To Earth”) ya da seyircinin kabuslarına oynayan antropomorfik canavarların (“Independence Day”, “Alien” serisinin ksenomorfları) ötesine geçen yapımlar, uzaylı yaşamını gerçekten “yabancı” hissettirecek biçimlerde tasvir etmeye yöneldi.

Bu yıl gösterime giren "Project Hail Mary" de bu yaklaşımın güncel örneklerinden biri oldu. Filmdeki Rocky karakteri, “The Fantastic Four”un Thing’ini andıran ama aynı zamanda yengeç benzeri özellikler taşıyan tasarımıyla, izleyicinin uzaylı algısını bilinçli biçimde tersyüz ediyor.

Şimdi gözler Spielberg’in yeni filmine çevrilmiş durumda. Yönetmenin, uzaylıları hayal etme biçimimizi kökten değiştirecek yeni bir vizyon sunup sunamayacağı merak konusu.

Bunu öğrenmek için çok beklemeyeceğiz. O zamana kadar ise, uzaylı yaşam formlarına dair yerleşik algıları zorlayan filmlere kronolojik bir bakış atmakta fayda var.

'The Blob' (1958): Şekilsiz bir pelte olarak uzaylılar

Irvin Yeaworth imzalı 1950’ler klasiği “The Blob”, sinema tarihinin en unutulmaz dünya dışı tehditlerinden birini yarattı. Filmin galaksiler arası kötücül varlığı, adının da vaat ettiği gibi tamamen şekilsiz: sınırları belirsiz, jelatinimsi, amorf bir kütle. Onu bugün hâlâ ürkütücü kılan da tam olarak bu tanımsızlığı.

Sessiz ve etobur yaratık, Dünya’ya bir meteorla geliyor; canlı bedenlere yapışıp onları emerek büyüyor, ardından bir sonraki kurbanına doğru ağır ağır süzülüyor. Tükettikçe genişleyen bu organizmayı elektrikle yok etme girişimleri sonuçsuz kalıyor. Filmin kahramanları sonunda Blob’u dondurup bir kargo uçağıyla Kuzey Kutbu’na taşımayı başarıyor, ancak soğuk yaratığı öldürmüyor; yalnızca durduruyor.

Birçok eleştirmenin Soğuk Savaş dönemine dair alegorik bir anlatı olarak yorumladığı filmde Blob, çoğu zaman “yayılıp her şeyi yutan” komünizm korkusunun vücut bulmuş hali şeklinde okundu. Bu huzursuzluk hissi, finalde ekrana gelen “The End” yazısının son anda bir soru işaretine dönüşmesiyle zirveye taşınıyor.

Filmin yapışkan uzaylı tasarımı aynı zamanda “az çoktur” anlayışının da etkileyici örneklerinden biri. Düşük bütçeli yapım koşulları ve sınırlı teknik imkânlar nedeniyle Valley Forge Films’in efekt ekibi yaratığı oldukça basit yöntemlerle tasarladı. Blob için silikon kullanıldı. Kurbanlarını içine çektikçe kırmızı sebze boyası eklendi. Minyatür setler, fotoğraf katmanları ve zaman atlamalı çekim teknikleriyle yaratığın hareketleri daha tehditkâr hale getirildi.

Ortaya çıkan sonuç ise fiziksel sınırları tam olarak kavranamayan, sürekli biçim değiştirebilecekmiş hissi veren son derece tekinsiz bir yaşam formuydu. “The Blob”, uzaylı tasvirlerinde “bilinmeyenin korkusu” fikrini bedenleştiren en etkili örneklerden biri olarak popüler kültürde kalıcı iz bıraktı.

Filmin etkisi sonraki yıllarda birçok yapımda hissedildi. "The X-Files" dizisindeki, uzaylı yaşamın özü olarak sunulan siyah yağ; “Prometheus” ve “Alien: Covenant” gibi “Alien” evreni yapımları ve hatta Venom karakterinin simbiyotik yapısı bile, bir anlamda “The Blob”un asalak ve şekilsiz organizmasının modern varyasyonları olarak görülebilir.

'2001: A Space Odyssey' (1968): Gizemli bir monolit olarak uzaylılar

Sinema tarihindeki en çarpıcı ve rahatsız edici uzaylı temsillerinden biri, Stanley Kubrick imzalı bilimkurgu klasiği “2001: A Space Odyssey”in merkezindeki esrarengiz siyah monolit.

Bir anda beliriveren bu gizemli blok, gerçekten uzaylıların fiziksel formu mu, yoksa yalnızca onların varlığını haber veren bir tür kartvizit mi, belirsizliğini koruyor. Ancak kesin olan şu: Monolit birden fazla işleve sahip. Bir uyarı mekanizması, evrimsel sıçramaları tetikleyen bir öğretmen ve cevapladığından çok daha fazla soru doğuran bilinmez bir kapı.

Arthur C. Clarke’ın “The Sentinel” adlı kısa öyküsünde ilk kez piramit biçiminde tasvir edilen bu geometrik yapı, gelişmiş bir yaşam formuyla ilk temas fikrini hayal etme açısından bilimkurgunun en yaratıcı fikirlerinden biri kabul ediliyor. Kubrick ise filmde bilinçli olarak alışıldık bir uzaylı tasvirinden kaçındı. Yönetmen, verdiği bir röportajda dünya dışı bir yaşam formunu, “varoluşun kendisi kadar akıl almaz” görünecek biçimde nasıl temsil edebileceklerini tartıştıklarını anlatıyordu.

Bu yaklaşım, doğrudan Lovecraftvari bir korku anlayışına yaslanıyor. H. P. Lovecraft, korkunun en güçlü biçiminin bilinmeyenden doğduğunu savunuyor; insan hayal gücünün, somut olarak gösterilebilecek her şeyden daha sarsıcı olduğunu düşünüyordu. Başka bir deyişle, insan zihni gelişmiş bir yaşam formunun gerçek doğasını kavramaya da, onun yaratacağı dehşeti bütünüyle tahayyül etmeye de yetmez.

Kubrick’in uzaylı varlığını siyah bir blok üzerinden temsil etmesi, bu düşüncenin sinemadaki en etkili karşılıklarından biri oldu. Yönetmenin sözleriyle, “Hayal edilemeyeni hayal edemezsiniz.” Monolit de tam olarak bunu simgeliyor: Hayal edilemeyenin kendisini.

Basit geometrisiyle monolit, sinemanın daha gösterişli ve tanıdık uzaylı tasvirlerini geride bırakarak çok daha tekinsiz bir etki yaratıyor. Çünkü seyirciye bir yaratığın nasıl göründüğünü göstermiyor; aksine, insan kavrayışının ötesinde bir bilinmeyenle karşı karşıya bırakıyor.

'The Thing' (1982): Kanlı taklitçiler olarak uzaylılar

John Carpenter imzalı “The Thing”, “E.T. the Extra-Terrestrial”ın “eve telefon ettiği” yıl vizyona girerek bilimkurgu sinemasında keskin bir karşıtlık yarattı. Film, bir anlamda “Invasion of the Body Snatchers”ın açtığı yoldan ilerleyerek, uzaylının gözümüzün önünde saklanabileceği fikrini merkezine alıyordu.

“Invasion of the Body Snatchers”ın 1978 tarihli yeniden çevriminde uzaylı varlık, temas ettiği insanın birebir kopyasına dönüşüyor ve orijinal bedeni ortadan kaldırıyordu. “The Thing” ise bu fikri daha da ileri taşıyarak, tanımlanamayan ve dilediği formu taklit edebilen bir organizma tasarlıyordu. Evcil bir köpek, bir ekip arkadaşı ya da en yakın dost… Ardından, hiçbir uyarı vermeden bedenini grotesk biçimde dönüştürerek örümcek benzeri uzuvlar çıkarabiliyor, kafasını gövdesinden ayırabiliyordu.

Bu kabus estetiği, filmin en güçlü yanlarından biri olarak öne çıkıyor. Belirgin bir fiziksel formdan yoksun oluşu, her sahnede paranoyayı katlayarak artırıyor; izleyici, bu varlığın dönüşemeyeceği ya da taklit edemeyeceği hiçbir şey olmadığı hissine kapıldıkça gerilim sürekli yükseliyor.

Rob Bottin liderliğindeki özel efekt ekibinin pratik yöntemlerle yarattığı bu şekil değiştiren yaratık tasarımları, bugün bile etkisini koruyor. Dijital efektlerin yaygınlaştığı bir çağda dahi “The Thing”, öngörülemezlikten beslenen, sürekli evrilen ve fiziksel sınırları belirsiz bu uzaylı tasviriyle türün en rahatsız edici örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.

'Attack The Block' (2011): Kurt-goril melezi yaratıklar olarak uzaylılar

Varoluşsal zihin oyunlarını ve kanlı taklitçileri bir kenara bırakıp "Attack the Block" ile daha temel içgüdülere dönüyoruz.

Joe Cornish imzalı bu bilimkurgu-komedide uzaylı yaratıkların başlıca ilham kaynağı hayvanlar. Ve aslında soru basit: Neden olmasın? Uzaylıların insansı formlardan ziyade, Dünya’daki hayvanlara benzeyen özellikler taşıması en az onlar kadar olası.

“Attack the Block”ta dehşet verici yaratıklar Güney Londra’daki bir sosyal konut bölgesine düşüyor ve hareket eden her şeye saldırma içgüdüsüyle davranıyor. Görünüşleri ise dikenli kürke, keskin pençelere ve biyolüminesan dişlerle dolu bir ağıza sahip, saldırgan gorilleri andırıyor. Özellikle bu parlayan dişler, koyu kürkle kurdukları kontrast sayesinde yaratığın tehditkâr doğasını daha da görünür kılıyor.

Bu uzaylı tasarımı, bilinçli olarak “akıldan ziyade içgüdü” üzerine kurulu. Pazarlık etmeyen, ikna edilemeyen ve sadece avlanmaya programlanmış bir varlık fikri, filmi daha da sade ama etkili bir korku hattına taşıyor.

'Arrival' (2016): Kompleks heptapodlar olarak uzaylılar

Uzaylı tasarımlarında hem görsel hem de düşünsel sınırları zorlayan örneklerden biri, "War of the Worlds"teki dev tripodlar ve Monsters’ta Gareth Edwards’ın yarattığı, hak ettiği ilgiyi göremeyen mürekkep balığımsı dev yaratıklar. Aynı çizginin daha rafine ve felsefi bir uzantısı ise Arrival’da karşımıza çıkıyor.

Denis Villeneuve’ün filmi, uzaylıları klasik anlamda “gösteren” bir yaklaşım yerine, onların yalnızca parçalı ve sınırlı bir algısını sunarak Lovecraftvari bir belirsizlik estetiğine yaslanıyor. İzleyici, dilbilimci Dr. Louise Banks’in (Amy Adams) perspektifiyle gördükleriyle yetinmek zorunda kalıyor: Heptapodların yalnızca alt bölümü, geri kalanını ise bilinçli olarak hayal gücüne bırakılmış bir boşluk.

Bu eksik görsellik, yaratıkların devasa ölçeğini daha da rahatsız edici kılıyor. Çakıl taşını andıran uzay gemilerinin tamamını görmemize rağmen, heptapodların bütünü hiçbir zaman kadrajda yer almıyor; bu da onların varlığını sürekli eksik ve dolayısıyla daha tehditkâr bir düzlemde tutuyor. Olası ölçekte, bu varlıkların yanında insanlığın bir karınca kadar bile küçük kalabileceği fikri, filmin yarattığı huzursuzluğun temelini oluşturuyor.

İletişim biçimi de en az tasarım kadar çarpıcı. Sinemadaki birçok uzaylı türü insanlarla sözlü ya da telepatik yollarla iletişim kurarken, “Arrival”daki varlıklar anlamı mürekkep benzeri dairesel izlerle kuruyor; dil, bir çizim ve zaman algısının görsel bir modeli haline geliyor. Bu yapı, onların zamanı doğrusal değil, bütüncül ve döngüsel bir biçimde deneyimlediğini ima ediyor.

Eric Heisserer’ın Story of Your Life’tan uyarladığı senaryo, Ted Chiang’ın metninde de merkezde yer alan Sapir-Whorf Hipotezi’ni (Sapir-Whorf Hypothesis) sinematografik bir zemine taşıyor: Dilin düşünceyi ve algıyı şekillendirdiği fikri, uzaylı iletişimi üzerinden somut bir deneyime dönüşüyor.

“Arrival”, bu yaklaşımıyla yalnızca çağdaş bilimkurgunun değil, uzaylı temsillerinin de en sofistike örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Hem fiziksel hem de bilişsel düzeyde bilinmeyeni sorgulatan film, dünya dışı yaşamı bir tehditten çok, algının sınırlarını genişleten bir bilinmezlik alanı olarak konumlandırıyor.

'Annihilation' (2018): Biyolojik bir terraformcu olarak uzaylılar

Alex Garland imzalı tür kırması “Annihilation”, Annihilation üçlemesinden uyarlanarak ilk temas meselesine alışılmadık bir açıdan yaklaşıyor. Filmde bir uzman ekibi, “The Shimmer” (Parıltı) adı verilen gizemli bir alanın çevrelediği karantinadaki X Bölgesi’ne gönderiliyor. Bu bölge, Dünya’ya çarpan bir meteorun ardından genişlemeye başlamış ve içine giren hiçbir ekip geri dönememiş.

Bildiğimiz tek şey, bu dünya dışı fenomenin bölgedeki tüm yaşamın DNA’sını yeniden yazdığı ve türler arasında beklenmedik biyolojik karışımlar yarattığı. “Annihilation”, ilk temas anlatısını klasik istilacı ya da kurtarıcı uzaylı şemalarından uzaklaştırarak, çok daha kaygan bir zemine taşıyor: burada uzaylı, bir “varlık”tan ziyade bir “süreç” gibi işliyor.

Taştan inen küçük yeşil adamlar yok; bunun yerine, biyolojik sınırları çözen, organizmaları birbirine eklemleyen ve yaşam formlarını sürekli yeniden şekillendiren bir dönüşüm alanı var. Bu anlamda film, uzaylı olgusunu parazit/simbiyotik ya da istilacı/kurban ikiliklerinin ötesine taşıyor. “The Shimmer”ın içinde ne varsa, başka bir şeye evriliyor; sabit kimlikler çözülüyor, türler arasındaki sınırlar eriyor.

Daha da çarpıcı olan ise bu gücün belirgin bir “niyete” sahip olmaması. Film, uzun süre seyirciyi “Buradalar, peki ne istiyorlar?” sorusuna koşullandırdıktan sonra bu beklentiyi ters yüz ediyor: Belki de hiçbir şey istemiyorlar. Belki de motivasyon diye bir şey yok; sadece kendi doğalarının gereğini yerine getiriyorlar.

Filmin finalinde ortaya çıkan kozmik yankı, "Under the Skin"deki yabancı varlık tasavvurunu da hatırlatan biçimde, insan formunun bile sabit kalamayacağı bir dönüşüm fikrine bağlanıyor. “The Shimmer”ın içindeki güç, bir varlığı değil, bir olasılık alanını temsil ediyor.

Bu yaklaşım, H. P. Lovecraft geleneğine yaslanan kozmik dehşet fikrini çağdaş bilimkurguda yeniden canlandırıyor: bilinmeyen şey sadece dışarıda duran bir tehdit değil, içeri sızan ve bizi de dönüştüren bir gerçeklik. Bu yüzden “Annihilation”, ilk temas anlatısını fiziksel olduğu kadar biyolojik ve felsefi bir kırılma noktası olarak ele alıyor.

‘Nope’ (2022): Sindirim sistemli bir ahtapot olarak uzaylılar

Jordan Peele’in Oscar ödüllü “Get Out” ve doppelganger korkusunu merkezine alan “Us” filmlerinin ardından gelen “Nope”, bilimkurgu motiflerini Western kodları ve korku unsurlarıyla harmanlayan iddialı bir yapım olarak öne çıktı.

Filme verilen tepkiler ise oldukça karışıktı. Kimileri “Close Encounters of the Third Kind” seviyesinde bir hayret duygusu yarattığını savunurken, kimileri Jordan Peele’in önceki işleriyle kıyaslandığında daha zayıf kaldığı görüşünü dile getirdi. Ancak tartışmasız olan bir şey var: Yönetmen, uzaylıların nasıl görünebileceğine dair son derece özgün ve rahatsız edici bir vizyon sundu.

Peele, “Jean Jacket” adını verdiği yaratığı kullanarak Hollywood’un gösteri ekonomisi, hayvan hakları ve ırkçılık gibi temaları iç içe geçiriyor. Bu tematik katmanlar, yaratığın tasarımına da yansıyor: Seyirci uzaylıların genellikle bir “gemiden inen varlıklar” olduğunu varsayarken, “Nope”ta UFO’nun kendisi bir tür canlı organizmaya dönüşüyor. Üstelik bu varlık, biçim değiştirerek çevresine uyum sağlayabiliyor ve gerektiğinde saldırgan bir güç olarak hareket edebiliyor.

Ortaya çıkan sonuç, özellikle de alışılmış uzaylı ikonografisiyle kıyaslandığında, oldukça rahatsız edici. Çünkü “Jean Jacket”ın ne olduğu kadar nasıl işlediğini anlamak da neredeyse imkânsız; bu da filmi bilinmezliğin merkezine yerleştiriyor.

“Nope”, ister beğenilsin ister eleştirilsin, uzaylı kaçırılma mitolojisini ters yüz ederek “gökyüzündeki ziyaretçi” fikrini yeniden tanımlayan nadir filmlerden biri. Görsel gösteriyi bir tür avlanma mekanizmasına dönüştüren bu yaklaşım, Jordan Peele’in sinemasında estetik cesaretin en belirgin örneklerinden biri olarak okunuyor.

Şimdi gözler yeniden Steven Spielberg’e çevrilmiş durumda. Bakalım usta yönetmen, bu kez uzaylı tasvirine dair algımızı bir kez daha sarsmayı başarabilecek mi.

“Disclosure Day”, 12 Haziran Cuma günü dünya genelinde sinemalarda gösterime giriyor.