Zeyrek Çinili Hamam: İstanbul’un 5 asırlık yaşayan mirası

İstanbul’un UNESCO Dünya Mirası alanlarından Zeyrek’te bulunan Zeyrek Çinili Hamam, 13 yıllık restorasyonun ardından kapılarını yeniden açarken, yalnızca Osmanlı döneminin hamam kültürünü değil, kentin yaklaşık bin 500 yıllık tarihini de aynı çatı altında görünür kılıyor. Mimar Sinan’ın tasarladığı yapı, bugün geleneksel hamam ritüellerinin yanı sıra müze ve çağdaş sanat programlarıyla geçmiş ile bugünü buluşturuyor.

REKLAM

REKLAM

1530’lu yıllarda Osmanlı donanmasının kaptan-ı deryası Barbaros Hayreddin Paşa’nın isteği üzerine Mimar Sinan tarafından tasarlanan Zeyrek Çinili Hamam, yaklaşık beş asır boyunca İstanbul’un sosyal ve mimari dönüşümüne tanıklık etti.

2010 yılında The Marmara Grup tarafından satın alınan yapı, Gürsel ailesinin öncülüğünde 13 yıl süren restorasyon ve arkeolojik araştırmaların ardından 2023’te yeniden ziyarete açıldı. Çalışmalar sırasında ortaya çıkarılan Bizans dönemine ait bir sarnıç, binlerce çini parçası ve farklı dönemlerden arkeolojik buluntular, hamamın yalnızca Osmanlı tarihine değil, İstanbul’un daha eski katmanlarına da açılan bir yapı olduğunu ortaya koydu.

Bugün hamam, geleneksel kullanımını sürdürürken bünyesindeki müze ve çağdaş sanat programıyla farklı dönemleri aynı deneyimin içinde bir araya getiriyor.

Sinan’ın hamamında suyun izinde

Zeyrek Çinili Hamam’da ziyaret, yüksek kubbeli soğukluk bölümünden başlayarak ılıklık ve sıcaklık mekânlarına doğru ilerliyor. Sıcak mermer, su sesi ve kubbelerin ölçeği, geleneksel hamam ritüelinin aşamalı yapısını belirliyor.

Kese ve köpük masajının ardından ziyaretçiler ılık suyla durulanıyor ve yeniden soğukluk bölümüne geçiyor. Burada şerbet, Türk çayı ve küçük ikramlar eşliğinde geçirilen zaman, hamamın yüzyıllar boyunca yalnızca temizlenme değil, sohbet etme ve birlikte vakit geçirme mekânı olarak da kullanıldığını hatırlatıyor.

Gelin hamamı gibi kuşaktan kuşağa aktarılan gelenekler de bugün müzik, ikramlar ve toplu ritüeller eşliğinde sürdürülüyor.

Hamamın görünmeyen altyapısı ise müzedeki “Suyun Yolculuğu” bölümünde ele alınıyor. Dijital ve mekânsal anlatımlar, yapının su sistemini ve İstanbul’un tarihî Kırkçeşme su sistemiyle ilişkisini ziyaretçilere aktarıyor.

Hamama adını veren çiniler dünyanın müzelerine dağıldı

Zeyrek Çinili Hamam adını, 16. yüzyılda yapı için özel olarak üretilen mavi-beyaz İznik çinilerinden alıyor. Bir dönem hamamın iç mekânlarını kaplayan bu çinilerin önemli bir bölümü 19. yüzyılda yapıdan ayrılarak farklı koleksiyonlara dağıldı.

Bugün hamama ait çini örnekleri British Museum, Victoria and Albert Museum ve Louvre gibi dünyanın önde gelen müzelerinin koleksiyonlarında bulunuyor.

Restorasyon sırasında gün yüzüne çıkarılan yaklaşık 3 bin çini parçası ise yapının özgün bezeme düzenine ilişkin yeni bir araştırma alanı açtı. Çalışmalar sonucunda 37 farklı çini deseni yeniden oluşturuldu.

Müzenin Çini Galerisi’nde sergilenen parçalar ve dijital canlandırmalar, çinilerin İznik’teki üretiminden hamamın içindeki özgün konumlarına ve ardından dünyanın farklı müzelerine uzanan yolculuğunu anlatıyor.

Hamamın altında Bizans sarnıcı

Yapının tarihini daha da geriye götüren önemli buluntulardan biri ise hamamın altında bulunan Bizans sarnıcı.

Restorasyon sırasında yeniden ortaya çıkarılan sarnıcın duvarlarında gemi çizimleri şeklinde kazımalar bulunuyor. Bu izlerin kimler tarafından ve hangi dönemde yapıldığı ise kesin olarak bilinmiyor.

Hamamın yanında yer alan müze, 5. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan arkeolojik buluntular aracılığıyla bölgenin yaklaşık bin 500 yıllık geçmişini ele alıyor. Pişmiş toprak kaplar, kandiller, cam şişeler, sikkeler ve metal objeler, farklı dönemlerde İstanbul’da gündelik yaşamın nasıl şekillendiğine dair ipuçları sunuyor.

Hamam Kültürü Galerisi'nde sergilenen nalın, tas ve diğer yıkanma objeleri ise yapının yalnızca mimari değil, toplumsal tarih açısından da taşıdığı önemi ortaya koyuyor.

Bir zamanlar buluşma yeri olan hamam, bugün sanat mekânı

Osmanlı İstanbul’unda hamamlar, insanların yalnızca yıkandığı yerler değildi. Haberlerin paylaşıldığı, dostlukların kurulduğu ve hayatın önemli dönüm noktalarının kutlandığı sosyal alanlardı.

Özellikle kadınlar açısından hamam, ev dışında birlikte zaman geçirmenin ve sosyal ilişkileri sürdürmenin önemli mekânlarından biriydi. Doğum sonrası ritüeller, gelin hamamları ve düzenli ziyaretler bu kültürün kuşaklar boyunca yaşamasını sağladı.

Zeyrek Çinili Hamam’ın bugünkü kültürel programı da bu buluşma geleneğini çağdaş sanat üzerinden sürdürüyor.

Artistik direktör ve küratör Anlam de Coster tarafından geliştirilen program kapsamında sanatçılar, İstanbul’u ve hamamı yakından tanımaya, yapının tarihi ve mimarisiyle ilişki kuran eserler üretmeye davet ediliyor.

Bizans sarnıcında düzenlenen sergilerde su, arınma, dönüşüm, aidiyet ve ortak hafıza gibi temalar öne çıkıyor. Halka açık ve ücretsiz etkinlikler de yapının tarih boyunca üstlendiği sosyal işlevi günümüzde farklı bir biçimde devam ettiriyor.

Hamamın kalıcı sanat seçkisinde ise Theodore Psychoyos’un mermer mobilyaları, Elif Uras’ın mekâna özel heykelleri ve Juliette Minchin’in eserleri yer alıyor.

Böylece ziyaretçiler, bir yandan geleneksel hamam ritüelini deneyimlerken diğer yandan aynı mekânda çağdaş sanatla karşılaşıyor.

Tarihî miras gündelik yaşama taşınıyor

Zeyrek Çinili Hamam’ın bu yaklaşımı müze ve sergi programıyla sınırlı kalmıyor. Hamamın mağazasında da yapının mimarisinden, zanaat geleneğinden ve burada sergilenen eserlerden ilham alan tasarımlar yer alıyor.

Uluslararası tasarımcı Hüseyin Çağlayan ile geliştirilen koleksiyonun yanı sıra hamamın sergi programına katılan sanatçılarla hazırlanan özel parçalar da seçkide bulunuyor.

Mehry Mu, Pure Project, Santimetre Studio, Mercan Dede, Peracas, Homemade Aromaterapi ve Alekos Fassianos Müzesi gibi farklı alanlardan marka, sanatçı ve kurumlarla yapılan iş birlikleri, hamam kültürünü güncel tasarım ve gündelik kullanım üzerinden yeniden yorumluyor.

Yaklaşık beş asır önce bir hamam olarak tasarlanan Zeyrek Çinili Hamam, bugün hâlâ aynı temel işlevi sürdürüyor. Ancak yapının bugünkü hikâyesi yalnızca sıcak mermer, su ve çinilerden ibaret değil. Bizans sarnıcından Osmanlı hamam kültürüne, İznik çinilerinden çağdaş sanata uzanan farklı katmanlar, İstanbul’un geçmişinin yaşayan bir mekânda nasıl yeniden okunabileceğini gösteriyor.