Yunanistan’ın Antikythera adası açıklarında bulunan bir gemi enkazı, 1901 yılında Ay ve Güneş döngüleri ile tutulmaları takip eden yaklaşık 2.000 yıllık bir düzeneği gün yüzüne çıkardı. Bu düzenek günümüzde ilk analog bilgisayar olarak kabul ediliyor.
1901 yılında bir grup sünger avcısı, Yunanistan'ın Antikythera adası açıklarında bir Roma batığının kalıntılarına rastladı. Amforalar ve heykeller arasında, yıllarca hiç kimsenin tam olarak nasıl anlamlandıracağını bilemediği, korozyona uğramış bronz ve ahşap bir blok buldular. Zamanla bu nesne, arkeolojinin en yakından incelenen parçalarından biri haline gelecekti: MÖ 150 ile 100 yılları arasına tarihlenen, astronomik konumları hesaplamak ve tutulmaları tahmin etmek için tasarlanmış dişli bir düzenek.
REKLAM
REKLAM
Şu anda Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde muhafaza edilen eserin üretim tarihi, MÖ 2. yüzyılın sonları veya 1. yüzyılın başlarına, yani kendisini taşıyan geminin batış dönemine denk geliyor.
Antikythera Düzeneği Araştırma Projesi'nde ortaya konan ve en çok atıfta bulunulan hipotezlerden biri, düzeneğin kökenini Korint kolonilerine, muhtemelen Siraküza'ya ve dolayısıyla Arşimet okuluna dayandırıyor ancak mucidinin kim olduğu kesin olarak doğrulanmış değil.
Cihaz; Ay, Güneş ve bilinen gezegenlerin döngülerini modelleyen, elle çalıştırılan 30'dan fazla bronz dişli içeriyordu. Yörüngesel düzensizlikleri dengelemek için ise modern bir diferansiyale benzer şekilde episiklik (gezegensel) bir dişli sistemi kullanıyordu.
Ön kısımda, yarısı beyaz ve yarısı siyah olan küçük bir küre, Ay'ın evresini tam olarak göstermek için dönüyordu. Arka kısımda yer alan en az dört kadran ise Meton döngüsünü, Saros döngüsünü, Panhellenik spor oyunlarının takvimini ve tutulma tahminlerini netleştirmek için kullanılan Ekseligmos döngüsünü temsil ediyordu.
Deniz nedeniyle parçalanmış ve korozyona uğramış bu parçaları çözmek onlarca yıl sürdü. 1959 yılında fizikçi Derek de Solla Price, kurtarılan 82 parçayı incelemeye başladı; daha sonra Yunan nükleer fizikçi Charalampos Karakalos ile birlikte düzeneğin iç kısmının ilk röntgen ve gama ışını görüntülerini elde etti. Bu inceleme, bazılarında 127 ve 235 gibi yüksek sayılarda diş bulunan 27 dişli çarkı ortaya çıkardı.
Bilim dünyasını hayrete düşüren bu hassasiyet düzeyi, 2017 yılında Google'ın bu araca tarihteki ilk mekanik bilgisayar olarak bir Doodle ithaf etmesine yol açtı.
Gerçekten çalışıyor muydu?
Her şey net olmasa da Tony Freeth ve Alexander Jones tarafından yapılan ve düzeneği simüle eden sonraki birkaç çalışma, cihazın Mars'ın konumuna yönelik göstergesinin 38 dereceye kadar sapabileceğini buldu. Araştırmacılar bu hata payını üretim kusurlarına değil, o dönemki Yunan astronomisinin kendi sınırlarına bağlıyor.
Daha yeni bir çalışma ise daha da ileri giderek, en küçük bir üretim hatasının bile mekanizmanın sıkışmasına veya kaymasına neden olabileceğini öne sürüyor. Bu durum, makinenin hiçbir zaman tamamen işlevsel hale gelip gelmediği ya da pratikte yarardan çok zahmet mi getirdiği sorusunu yeniden gündeme taşıyor.
Düzeneğe olan ilgi azalmış değil. Yeni nesil fizikçi ve mühendisleri eğitmek amacıyla tasarlanan Meksika'daki "Anıtsal Antikythera Düzeneği" projesinde olduğu gibi, eğitim amaçlı olarak dünya genelinde çeşitli ölçeklerde replikaları yapıldı.
Projenin itici gücü olan araştırmacı Raul Parez Enriquez, bu esere yönelik bitmeyen hayranlığı şu sözlerle özetliyor: "Bu, antik dünyanın evrenine yeni bir perspektiften bakışı, tam da Yunanların 2.000 yılı aşkın bir süre önce hayal ettiği gibi, Dünya merkezde ve gezegenler onun etrafında dönüyor."