Norveç’in Fedje adası açıklarında, İkinci Dünya Savaşı’ndan kalma bir Alman denizaltısı yatıyor. İçinde büyük miktarda cıva olduğu sanılıyor.
Norveç’in Fedje adasının batısında, su yüzeyinin yaklaşık 150 metre altında, deniz tabanında Alman savaş tarihinden bir parça yatıyor. Denizaltının adı U-864. 80 yılı aşkın süredir burada, ikiye bölünmüş halde, tortu tabakalarıyla ve günümüze kadar çevre sorunu olmaya devam eden bir yükle çevrili duruyor.
REKLAM
REKLAM
U-864 olağanüstü bir vaka. Tarihî kayıtlara göre bordasında büyük miktarda cıva bulunduğu tahmin ediliyor; Japonya’dan verilen bir siparişte bin 867 kap adı geçiyor. Teslimatın tamamı gemide olsaydı, bu yaklaşık 65 ila 67 tonluk bir miktara karşılık gelirdi. Ancak kesin yükleme evrakı günümüze ulaşmadığı için gerçek miktar hâlâ tam olarak bilinmiyor. Kesin olarak bilinen tek şey, batıkta hâlen cıva bulunduğu.
Ölümle biten son sefer
Şubat 1945’te savaş son aşamasına girmişti. Buna rağmen U-864 hâlâ özel bir görev için yoldaydı. Alman denizaltısının Norveç üzerinden Japonya’ya ulaşması planlanıyordu. Gemide askerî ve teknolojik donanımın yanı sıra uzmanlar ve Japon savunma sanayisi için gönderilen malzemeler bulunuyordu.
Ancak yolculuk Fedje açıklarında son buldu.
Britanya denizaltısı HMS Venturer, Alman telsiz haberleşmesini çözerek U-864’ü tespit etti. 9 Şubat 1945’te Venturer bir torpido ateşledi. Torpido denizaltıyı vurdu ve parçaladı. U-864 yaklaşık 150 metre derinliğe battı. Gemideki 73 kişinin tamamı hayatını kaybetti. Bu saldırı, dalmış bir denizaltının başka bir dalmış denizaltıyı batırdığı bilinen tek olay olarak kabul ediliyor.
Batık daha sonra onlarca yıl boyunca unutuldu.
Batık 2003’te bulundu
Ancak aradan geçen on yılların ardından U-864 yeniden gündeme geldi. Yükün niteliğine ilişkin ipuçları, sonunda Norveç kıyıları açıklarında incelemeler yapılmasına yol açtı. 2003’te batık, Norveç donanmasına ait KNM Tyr gemisi tarafından tespit edildi. Görüntüler, denizaltının deniz tabanında sağlam kalmadığını ortaya koydu. Batığın iki parçası birbirinden ayrı şekilde, yaklaşık 150 metre derinlikte duruyor.
Yükle ilgili sorun, cıvanın öylece ortadan kaybolmaması. Cıva, birçok organik kirletici gibi biyolojik olarak parçalanmadığı için çevrede çok uzun süre kalabiliyor.
Cıvanın çevrede ne kadar süre kaldığı, kimyasal formuna ve bulunduğu ortam koşullarına bağlı. Kirlenmiş tortularda onlarca, bazı durumlarda ise yüzlerce yıl boyunca varlığını sürdürebiliyor. ABD Çevre Koruma Ajansı EPA, topraklardaki cıvanın muhtemelen yüzlerce yıl boyunca salınmaya devam edebileceğine dikkat çekiyor.
Özellikle sorunlu olan ise mikroorganizmaların cıvayı metilcıvaya dönüştürebilmesi. Son derece zehirli olan bu form, özellikle balıklarda olmak üzere besin zincirinde birikiyor.
Derinlerden yeni görüntüler
Batığın bugün nasıl göründüğünü, Norveç kıyı idaresi Kystverket’in yayımladığı yeni görüntüler gösteriyor.
Mayıs 2025’te Kystverket, batığı uzaktan kumandalı su altı araçlarıyla inceledi. Çalışmalarda, bir gemiye kablolarla bağlı uzaktan kumandalı su altı araçları (WROV), 4K kameralar, fotogrametri ve akustik ölçüm yöntemleri kullanıldı. Görüntülerden ayrıca batığın ve çevresindeki deniz tabanının üç boyutlu bir modeli oluşturuldu.
Denizaltı su yüzeyinin oldukça altında, kısmen deniz tabanındaki tortuya gömülü durumda.
Tehlikeli yük
Muhtemel bin 867 kaptan çoğunun, batma sırasında zarar görmüş olması kuvvetle muhtemel.
Bir kurtarma operasyonu batıktan bir miktar cıvayı çıkarabilir, ancak aynı zamanda çalışmalar kirlenmiş tortuları karıştırarak kirleticilerin açığa çıkmasına yol açabilir.
Norveç makamları 2026’da yürüttükleri inceleme ve kurtarma çalışmalarında tam da bu deneyimi yaşadı; batıktan 22 kap çıkarıldı. İlk incelemelere göre kapların yaklaşık yüzde 80’i hasarlı ve sızdırıyordu. Çalışmalar sırasında yaklaşık yarım ton cıva karaya ulaştı. Aynı zamanda Norveç kıyı idaresinin açıklamalarına göre çalışma alanında sudan da cıva salındı.
Kurtarmak mı, sonsuza dek mühürlemek mi?
Norveç böylece bir ikilemle karşı karşıya.
Tehlikeli yük, 150 metre derinlikteki 81 yıllık bir savaş batığından çıkarılmaya mı çalışılmalı? Yoksa batık ve kirlenmiş deniz tabanı kalıcı olarak örtülmeli mi?
Bu soru yıllardır tartışılıyor. Kystverket, 2026’da yürütülen çalışmaların ardından bir kez daha batığın örtülmesini önerdi. Kuruma göre geniş kapsamlı bir kurtarma operasyonu, nihayetinde ortadan kaldıracağından daha fazla kirleticiyi serbest bırakabilir.
Örtme seçeneği de kolay bir nihai çözüm değil; uzun vadeli olarak izlenmesi gerekiyor.
Fedje’de yaşayanlar, kıyılarının birkaç kilometre açığında hâlâ yükü soru işaretleri doğuran bir Alman denizaltısının bulunduğunu bilerek hayatlarını sürdürüyor. Aradan geçen on yıllar sonra teknoloji batığın içine derinlemesine bakabilse de temel soru yanıtsız kalıyor: Batığa ne yapılmalı?
Norveç makamları bölgede yaşayan balık ve kabukluları da yıllardır inceliyor. Şimdilik aşırı bir endişe nedeni görünmüyor: İncelemeler, cıva düzeylerinin şu ana kadar istikrarlı ve düşük seyrettiğini gösteriyor.