Soğuk Savaş’ın son yıllarında CIA tarafından kullanılan binlerce NeXT bilgisayarı, uydu görüntülerinin analizinden sahadaki komutanlara istihbarat aktarılmasına kadar birçok görevde yer aldı. Bu ilişki, yıllar sonra Mac ve iPhone’ların işletim sistemlerinin temelini oluşturdu.
Steve Jobs’ın Apple’dan ayrıldıktan sonra kurduğu NeXT’in ayakta kalmasında ABD istihbarat kurumlarının verdiği gizli siparişlerin önemli rol oynadığı ortaya çıktı.
REKLAM
REKLAM
Wall Street Journal'ın (WSJ) aktardığına göre, Soğuk Savaş’ın son yıllarında CIA ve ABD istihbarat topluluğu tarafından kullanılan binlerce NeXT bilgisayarı, uydu görüntülerinin analizinden sahadaki komutanlara istihbarat aktarılmasına kadar birçok görevde kullanıldı. Bu ilişki aynı zamanda, yıllar sonra Mac ve iPhone’ların işletim sistemlerinin temelini oluşturacak teknolojinin gelişmesinde rol oynadı.
Sharon Weinberger’ın "Valley of Death: How Big Tech Is Fueling the Future of War" adlı kitabında anlattığı hikaye, 1986’da CIA yetkililerinin Steve Jobs’ın yeni şirketi NeXT’in merkezine yaptığı ziyaretle başlıyor.
O dönem Soğuk Savaş devam ediyor, Ronald Reagan yönetimi Pentagon’a milyarlarca dolar aktararak füze savunması ve casus uydular gibi yeni teknolojilere yatırım yapıyordu. ABD ulusal güvenlik kurumlarında bazı yetkililer ise Silikon Vadisi’nde yaşanan bilgisayar devriminin istihbarat açısından taşıdığı potansiyeli fark etmişti.
Bunlardan ikisi, CIA’in uydu keşif teknolojileri geliştirmeye yönelik gizli “Program B” girişiminde çalışan Joe Romello ve Jeff Harris’ti.
İkili, 1985’te Apple’dan uzaklaştırılmasının ardından NeXT’i kuran Jobs’ın istihbarat kurumları için kritik teknolojiler sağlayabileceğini düşünüyordu.
CIA, Jobs'tan binlerce bilgisayar istedi
Jobs’ın istihbarat dünyasıyla ilk teması aslında NeXT’le sınırlı değildi. Şubat 1986’da George Lucas’ın Lucasfilm şirketinin bilgisayar grafikleri bölümünü satın almış ve daha sonra Pixar adını alacak şirketin kontrolünü ele geçirmişti.
Pixar, o sırada Silikon Vadisi merkezli savunma şirketi ESL ile çalışıyor ve istihbarat analistlerinin uydu görüntülerini inceleyebilmesi için özel bilgisayarlar geliştiriyordu. ESL istihbarat ve savunma teknolojileri tarihinde Soğuk Savaş döneminde kurulmuş öncü bir Amerikan teknoloji şirketiydi.
Jobs daha sonra eski üst düzey CIA yetkilisi ve ESL Başkanı Robert Kohler ile tanıştı. NeXT bilgisayarlarının üniversite öğrencileri, akademisyenler ve araştırmacılar için tasarladığı işlevlerin, istihbarat kurumlarının kapalı kapılar ardında yaptığı işlere oldukça benzediğini Jobs’a anlatan isimlerden biri Kohler oldu.
CIA yetkilileri ilk ziyaretlerinde Jobs ile görüşemedi. Ancak Romello daha sonra New York’ta Jobs ile buluştu.
Jobs, CIA’in gizli planlarının ayrıntılarını öğrenmek istemedi ve Romello’ya, “Bana bilmemem gereken hiçbir şeyi söyleme, çünkü unutmayı hatırlayamam,” dedi.
Romello ise esas talebini açıkladı: Açıklanmayan bir müşteri adına NeXT bilgisayarları satın almak istiyordu.
Romello’nun anlatımına göre Jobs’a, “Yılda kaç cihaz teslim edebilirsiniz?” diye soruldu. Jobs bunun gizli bir ticari bilgi olduğunu söyleyince Romello doğrudan rakam verdi:
“20 binden fazla mı? Ben 20 bin tane satın almak istiyorum. Hem de bu yıl.”
CIA ayrıca bilgisayarlarda iki değişiklik istiyordu. Motorola tarafından sağlanacak daha hızlı bir işlemci ile Intel tarafından üretilecek özel bir grafik kartı kullanılacaktı. Ancak bu değişiklikleri NeXT değil, istihbarat kurumlarının bağlantılı şirketleri gerçekleştirecekti.
Jobs daha sonra gizli tesisleri ziyaret edebilmesi için “çok gizli” seviyesinde güvenlik izni de aldı.
NeXT'in satışa ihtiyacı vardı
İstihbarat kurumlarından alınan siparişler NeXT açısından kritik bir döneme denk gelmişti.
Jobs’ın mükemmeliyetçi yaklaşımı şirketin ürün geliştirme sürecini zorlaştırıyor, NeXT bilgisayarlarının yüksek fiyatı ise bireysel kullanıcıların büyük bölümünün bu cihazlara ulaşmasını engelliyordu.
Jobs’ın büyük umut bağladığı üniversite satışları da beklenen seviyeye ulaşmamıştı.
Bu koşullarda ABD istihbarat kurumlarından gelen siparişler şirket için önemli bir gelir kaynağına dönüştü. Ancak CIA’in rolü kamuoyundan gizlendi. NeXT kamuoyuna federal hükümetle ESL üzerinden bir anlaşması bulunduğunu açıklarken, resmi alıcı olarak Ulusal Güvenlik Ajansı (NSA) gösteriliyordu. Anlaşma sürecinde yer alan Dain Ehring’e göre CIA’in rolü hükümet içinde bile gizlenmişti.
'Kimsenin kartviziti yoktu'
NeXT çalışanlarının yalnızca küçük bir bölümü Washington’dan gelen gizemli ziyaretçilerin kim olduğunu biliyordu.
Jobs’ın Apple’dan NeXT’e transfer ettiği Lewin, ofise farklı gruplar halinde gelen ziyaretçileri “hazır giyim mağazasından çıkmış gibi görünen sivil ajanlara” benzetiyordu.
Lewin’e göre ziyaretçiler yalnızca isimlerini söylüyor, kimse kartvizit taşımıyor ve NeXT çalışanlarının yaptığı ürün gösterilerini sessizce izleyip ayrılıyordu.
CIA ayrıca üretimin hızlandırılması için daha önce istihbarat kurumuyla çalışmış olan Sun Microsystems’tan bir ekip getirdi.
İlk ay yaklaşık 100 bilgisayar üretildi. Ardından NeXT üretimi ayda 1.500, daha sonra 5 bin bilgisayara kadar çıkardı.
Üretilen bilgisayarlar sabah erken saatlerde NeXT'in deposuna gelen işaretsiz kamyonlara yükleniyor ve CIA bağlantılı paravan bir şirkete götürülüyordu. Burada özel işlemci ve görüntüleme donanımları takıldıktan sonra cihazlar yeniden kamyonlara yüklenerek askeri bir tesis olan Moffett Field’a taşınıyor, buradan C-5 askeri nakliye uçaklarıyla gizli noktalara gönderiliyordu.
NeXT bilgisayarları casus uydu görüntülerini analiz etti
Bilgisayarların önemli kullanıcılarından biri ABD Ulusal Keşif Ofisi (NRO) oldu.
NRO analistleri, NeXT'in yüksek çözünürlüklü ekranlarını ve özel işlemcilerini casus uydulardan gelen görüntüleri incelemek için kullandı. Böylece başka ülkelerin askeri birliklerini hareket ettirip ettirmediği veya yeni füze siloları inşa edip etmediği gibi gelişmeler takip edilebiliyordu.
NeXT bilgisayarları ayrıca görüntü, seslendirme ve açıklamalar içeren istihbarat brifinglerinin hazırlanmasına ve paylaşılmasına imkan sağladı.
Ancak sistemin belki de en önemli özelliği, istihbarat verilerinin geniş bilgisayar ağları üzerinden paylaşılabilmesiydi.
World Wide Web henüz emekleme dönemindeyken ABD istihbarat topluluğu, NeXT bilgisayarları sayesinde kendi işlevsel ağına sahip olmuştu.
Romello, o dönemde buna “internet” demediklerini, “geniş alan ağı” gibi ifadeler kullandıklarını söylüyor.
Bu sistem sayesinde yeni elde edilen uydu görüntüleri dünyanın farklı noktalarındaki askeri personele aktarılabiliyor ve neredeyse gerçek zamanlı analiz yapılabiliyordu.
İstihbaratın kontrolünü de değiştirdi
NeXT sistemlerinin yaygınlaşmasının CIA açısından beklenmedik bir sonucu da oldu.
Daha önce sahadaki askeri komutanlar büyük ölçüde istihbarat kurumlarının hazırladığı analizlere bağımlıyken, yeni bilgisayar ağları sayesinde ham uydu görüntülerini kendileri görmeye başladılar.
Romello bunu sistemin “en büyük istenmeyen sonucu” olarak tanımlıyor.
Böylece ABD istihbaratının merkezi yapısı kısmen değişmeye başladı. Dünyanın farklı bölgelerindeki askeri komutanlar, görüntüleri CIA gibi kurumların yorumundan geçmeden inceleyebiliyordu.
NeXT bilgisayarlarının istihbarat sistemlerine yerleşmesi, ABD'nin güvenlik politikasının köklü biçimde değiştiği bir döneme de denk geldi. Sovyetler Birliği 1991’de dağıldı ve Washington’ın odağı giderek farklı devletlere, Çin’in yükselişine ve "terörizme" yöneldi.
NeXT, Jobs'ın Apple'a dönüşünün yolunu açtı
Jobs ise uzun vadede savunma sektöründe kalmayı düşünmüyordu.
1990’ların ortalarında Jeff Harris ile yaptığı bir görüşmede Jobs, “Müzik endüstrisini yeniden tanımlayacağım,” dedi. Harris o sırada Jobs’ın ne demek istediğini anlamadığını ancak sonraki yıllarda bunun karşılığını gördüğünü anlatıyor.
Apple, 1996’da NeXT’i satın aldı ve Jobs böylece kurucularından olduğu şirkete geri döndü.
Birkaç yıl içinde Apple’ın yönetimini yeniden ele geçiren Jobs, şirketi dünyanın en değerli teknoloji şirketlerinden birine dönüştürdü. iPod ve iTunes ile müzik sektörünü de büyük ölçüde değiştirdi.
NeXT'in asıl mirası ise donanımından çok yazılımı oldu.
Şirketin NEXTSTEP işletim sistemi, Apple’ın sonraki nesil işletim sistemlerinin teknolojik temelini oluşturdu. Bu teknoloji zaman içinde Mac bilgisayarlardan iPhone’lara kadar Apple ekosisteminin merkezine yerleşti.
Apple, NeXT kadar büyük bir askeri yüklenici olmadı. Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle ABD savunma harcamaları 1990’ların sonuna kadar yaklaşık yüzde 30 gerilerken, kişisel bilgisayar pazarı hızla büyüyordu. Silikon Vadisi ile Pentagon’un çıkarları birbirinden uzaklaştıkça iki taraf arasındaki ilişki de zayıfladı.
Ancak bugün bu yakınlaşma yeniden yaşanıyor. Pentagon yapay zeka gibi teknolojilere büyük yatırımlar yaparken, risk sermayesi şirketleri de yüzlerce yeni savunma teknolojisi girişimine milyarlarca dolar aktarıyor.