Siyah çam güzellik böceği bilerek orman yangınlarına uçar. İlk bakışta çelişkili görünse de ekosistemin yenilenmesine yardım ediyor ve bilim insanlarına yangınların erken tespiti için yeni teknolojiler konusunda ilham veriyor.
Haftalardır Avrupa'nın geniş kesimlerinde şiddetli orman yangınları hüküm sürüyor. Bütün bölgeler tahliye edilmek zorunda kalıyor, insanlar evlerini kaybediyor ve sık sık can kayıpları yaşanıyor. Bitmeyen sıcak hava dalgası durumu daha da ağırlaştırıyor. Birçok araştırmacıya göre iklim değişikliğiyle birlikte orman yangınlarının sıklığı ve şiddeti artıyor.
REKLAM
REKLAM
Bilim insanları ise yalnızca yangınların nasıl söndürülebileceği sorusuna odaklanmıyor. Yangından sonra neler olduğunu ve doğanın kendi başına sunduğu çözümleri de inceliyorlar. Bu süreçte, ormanlarımızın göze pek çarpmayan bir sakini kilit rol oynuyor: siyah çam mücevher böceği.
Ateşi arayan bir böcek
Siyah çam mücevher böceği (Melanophila acuminata), orman yangınlarına bilinçli şekilde tepki veren az sayıdaki hayvan türünden biri. Yangın söner sönmez, yumurtalarını bırakmak için yanmış alanlara uçar. Biyolog ve Münih Hayvanları Koruma Derneği'nin denetim birimi başkanı Lydia Schübel, bunun nedenini Euronews'e anlatıyor.
“Böcek alevlere doğru uçar, çünkü larvaları yalnızca yeni yanmış ağaçlarda gelişebiliyor. Sağlıklı ağaçların, küçük beyaz larvaların aşamayacağı savunma mekanizmaları var.”
Schübel'e göre, bu durumu özel kılan nokta, hayvanların yangını “en az 80 kilometre uzaktan” algılayabilmesi.
Böceğin yangınları tam olarak nasıl bulduğu, onlarca yıldır bilim insanlarını büyülüyor. Bonn Üniversitesi'nden araştırmacılar artık bu böceğin, kelimenin tam anlamıyla yangını “duyabildiğini” gösterebildi.
Vücudunun her iki yanında böceğin özel duyu organları bulunuyor. Bunlar, içinde sıvı dolu mikroskobik boşluklardan oluşuyor. Bir yangından yayılan ısı ışınımı bu yapılara ulaştığında, sıvı genleşiyor ve ince duyu kıllarını büküyor. Sinir sistemi, bu basınç değişimlerini ses dalgalarına benzer biçimde algılıyor.
Yeni nesil yangın dedektörlerine örnek oluyor
Tam da bu mekanizmanın gelecekte insanlara da yardımcı olması bekleniyor.
Bonn Üniversitesi'nden araştırmacılar 2000’li yıllardan bu yana böceğin duyu organını teknik olarak taklit etmeye çalışıyor. Bu araştırma alanına biyonik deniyor; doğadaki çözümler teknolojiye uyarlanıyor.
Bilim insanları, böcekten ilham alan basit bir kızılötesi sensör geliştirdi. Doğal duyu organı yerine, ısı ışınımıyla çok az genleşen ince bir plastik plaka kullanılıyor; plakanın hareketi bir sensöre iletiliyor.
Proje yürütücüsü Helmut Schmitz, araştırmanın mevcut durumunu anlattığı bir raporda, yalnızca Avrupa Birliği'nde bile orman yangınlarının milyarlarca euroya varan zarara yol açtığını belirtiyor. Yangınların mümkün olduğunca erken tespit edilmesi, yıkıcı büyük yangınları önlemeye yardımcı olabilir. Uzun vadede biyonik kızılötesi sensörlerin bu nedenle erken yangın tespitine katkı sağlaması bekleniyor.
Araştırmacıların verdiği bilgilere göre, ilk prototiplerin maliyeti sadece birkaç euroydu; böylece geleneksel kızılötesi sensörlerden belirgin biçimde daha ucuz kaldılar. Performansları başlangıçta henüz klasik sensörlerin seviyesine ulaşmasa da, bilim insanları bu yöntemi son derece umut verici buluyor.
Yangından sonra orman yeniden başlıyor
Ancak pek çok kişi için, yangından sonra ne olduğu sorusu da en az bunun kadar önemli.
Siyah çam mücevher böceği, yani yangından fayda sağlayan hayvanlara verilen adla, pirofil türler arasında yer alıyor. Larvaları ölü odunun içinde ilerleyerek onu tüketiyor ve böylece çürüme sürecini hızlandırıyor.
Lydia Schübel'e göre böylece besin maddeleri daha hızlı bir şekilde orman toprağına geri dönüyor. Gevşek, ölü odun aynı zamanda yeni bitkiler için elverişli koşullar yaratıyor.
Siyah çam mücevher böceği bu süreçte yalnız değil. Schübel, Euronews’e şöyle anlatıyor: “Almanya’daki diğer pirofil hayvan türleri arasında dört benekli koşucu böcek, çukur koşucu böcek, çam kabuk tahtakurusu ve duman sineği sayılabilir.”
Dünya genelinde, bu türler ormanların yenilenmesinde önemli yardımcılar olarak görülüyor.
Schübel, bazı bitkilerin de yangına uyum sağladığını belirtiyor. Kimi türlerin özellikle yangına dayanıklı özellikleri var, kimileri ise tohum kapsüllerini ancak yüksek ısıdan sonra açarak ormanın hızla yeniden ağaçlanmasına imkân tanıyor.
Bazı kuş türleri bile değişen yaşam alanlarından bir süreliğine fayda sağlıyor. Dönence, ağaç tırmağı veya kızılkuyruk gibi türler, ölü ağaçları yuva alanı olarak kullanıyor ve açık alanlarda yiyecek bulmakta çok daha az zorlanıyor.
Orman yangınları, çoğu zaman yıkıcı sonuçları olan doğa felaketleri olmaya devam ediyor. Ancak aynı zamanda ekosistemlerin ne kadar dayanıklı olabileceğini ve doğadan ne kadar çok şey öğrenilebileceğini de gösteriyorlar. Bu yüzden, ateşi arayan bir böcek gelecekte yangınların daha erken tespit edilmesine ve etkilerinin sınırlanmasına yardımcı olabilir.