Bilim insanları, Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bazı bölgelerin Aral Denizi'ne benzer bir felaketle karşı karşıya kalabileceği uyarısını yapıyor; iklim değişikliği ve insanın su kullanımı bölgedeki baskıyı artırıyor.
Hazar Denizi dünyanın en büyük iç su kütlesi, ancak yıllardır giderek küçülüyor.
REKLAM
REKLAM
Kazakistan kıyıları boyunca uzanan kuzey ve kuzeydoğu kesimleri, Hazar’ın en sığ bölümünü oluşturuyor; derinlik genellikle sadece üç ile altı metre arasında değişiyor. Ancak su seviyeleri, on yıllardır süren iklim değişikliği ve insan faaliyetleri nedeniyle düşmeye devam ettikçe, çevreciler daha önce su altında kalmış ada kümeleri keşfediyor.
En sonuncusu, birkaç gün önce Kulaly Adası yakınlarında yapılan bir hava keşfi sırasında tespit edildi.
Gönüllü ve çevre aktivisti Daniyar Akimzhanov, bu keşfi bildiren grubun içindeydi. Yeni ortaya çıkan adanın nispeten küçük olduğunu, ancak bunun kesinlikle tekil bir örnek olmadığını söylüyor.
Akimzhanov, son dört beş yılda Hazar’ın bu kesiminde birkaç yeni ada daha kayda geçtiğini anlatıyor.
“Size gönderdiğim fotoğraftaki ada en küçüğü. Çok daha büyük yeni adalar var” diye açıklıyor.
Hazar Denizi’nin gizli adaları
Bazılarının uzunluğu yaklaşık bir kilometreyi, genişliği 200 ile 300 metreyi buluyor ve yaban hayatı şimdiden yeni ortaya çıkan kara parçalarına ulaşmaya başladı.
Akimzhanov, adalardan birinde bizzat bir yaban domuzu gördüğünü, kurtların da buz üzerinden geçerek buralara ulaştığını söylüyor. Yeni ortaya çıkan adalara genellikle isim verilmiyor, diye ekliyor.
Eylül 2025’te, Devlet Başkanı Kasım Cömert Tokayev’in talimatıyla kurularak çalışmalarına başlayan Hazar Denizi Kazak Araştırma Enstitüsü, daha çok sayıda kara parçasının ortaya çıkmasının muhtemel olduğunu belirtiyor. Ancak bunların hepsi kalıcı ada hâline gelmeyecek.
“Yeni ortaya çıkan her alanın geleceği, deniz tabanının topografyasına, dalgalara, rüzgârın yol açtığı su seviyesi değişimlerine ve Hazar Denizi seviyesinin sonraki dinamiklerine bağlıdır” diyor enstitü.
Yeni adaların ortaya çıkması, çok daha geniş çaplı bir dönüşümün en görünür işaretlerinden yalnızca biri: Hazar Denizi geri çekiliyor.
Hazar Denizi geri çekiliyor
Hazar Denizi, dünyanın denizle bağlantısı olmayan en büyük su kütlesi. Beş ülke ile çevrili: Kazakistan, Rusya, Azerbaycan, İran ve Türkmenistan. Nehirlerden gelen suyun yüzde 80’inden fazlası Rusya’daki Volga Nehri’nden geliyor.
Hazar Denizi üzerine birçok çalışma yayımlamış olan Alabama Üniversitesi’nden hidroiklim bilimci Dr. Sifan Koriche, su dengesini basit terimlerle anlatıyor.
“Bu, basit bir su dengesi gibi. Gelen su, nehir akışları ve yağışlardan oluşuyor; giden su ise yalnızca buharlaşma ile kayboluyor” diyor.
Aletli gözlemlere göre, Hazar Denizi seviyesi Kazak kesiminde 1996’da eksi 26,82 metreden 2025’te eksi 29,27 metreye geriledi. Bu, son üç on yılda 2,45 metrelik bir düşüşe, yani yılda ortalama 8 ila 9 santimetreye karşılık geliyor.
Düşüş sürüyor. Hazar Denizi Kazak Araştırma Enstitüsü’ne göre, Kulaly Adası gözlem istasyonunda ortalama deniz seviyesi 2026 Temmuz ayı itibarıyla eksi 29,42 metreye indi ve bu, tüm çalışma dönemi boyunca kaydedilen en düşük seviye oldu.
Kazakistan’ın Atırav bölgesi kıyılarını da kapsayan kuzeydoğu Hazar, düşen su seviyelerine karşı özellikle hassas. Ortalama derinliğin yaklaşık altı metre ve deniz tabanı eğiminin son derece az olduğu bu bölgede, su seviyesindeki görece küçük bir düşüş bile kıyı çizgisinin uzun mesafeler boyunca gerilemesine yol açabiliyor.
Geri çekilmenin boyutu şimdiden gözle görülür durumda. Hazar Denizi Kazak Araştırma Enstitüsü’ne göre, 2000 ile 2025 arasında kuzeydoğu Hazar’ın incelenen kesiminde suyla kaplı alan yaklaşık 16.384 kilometrekare azaldı.
Enstitünün incelediği uydu görüntüleri, kıyı şeridinin son yıllarda nasıl değiştiğini de ortaya koyuyor. 2021 ile 2026 arasında düşen su seviyeleri, Kulaly Adası ve Tyuleniy Takımadaları yakınlarında yeni deniz tabanı alanlarının yavaş yavaş açığa çıkmasına yol açtı.
Hazar’da tarih boyunca hem düşen hem yükselen su seviyesi dönemleri yaşandı. 1930’lardan 1977’ye kadar seviye yaklaşık üç metre düştü. Bunu izleyen yirmi yılda yeniden yaklaşık 2,5 metre yükseldi, ardından yeni bir düşüş dönemine girdi.
Ancak Hazar Denizi seviyesindeki dalgalanmalar yeni olmasa da bilim insanları, artık iklim değişikliği ve insan faaliyetlerinin su dengesini etkilediğini söylüyor.
Önceki araştırmalar, son on yıllardaki düşüşü ağırlıklı olarak bölgesel sıcaklıkların artmasına paralel olarak Hazar’dan buharlaşmanın çoğalmasına bağladı. Yağışlardaki azalma da etkili oldu, ancak daha sınırlı ölçüde.
İnsan faaliyetleri de Hazar’a ulaşan su miktarını etkiliyor. Nehirlere kurulan barajlar denize akan suları düzenlerken, havza genelinde sulama ve diğer amaçlar için yoğun su çekimi yapılıyor. Rezervuarların nasıl işletildiği de denize ulaşan nehir akımlarını değiştirebiliyor.
Hazar foklarının sayısı neden azalıyor?
Dünyada yalnızca Hazar’da yaşayan Hazar foku zaten dramatik bir nüfus çöküşü yaşadı. Son 100 yılda sayıları yaklaşık bir milyondan 100 bine düştü.
Geri çekilen deniz, fokların mevsimsel olarak karaya çıktığı ıssız adaları dönüştürerek tür üzerindeki baskıyı artırıyor.
Fok araştırmacısı Assel Baimukanova’ya göre, fokların adalardaki karaya çıkma alanlarının yüzölçümü 1995’ten bu yana 15 kattan fazla azaldı.
2021’de Baimukanova ve Hidrobiyoloji ve Ekoloji Enstitüsü’nden diğer araştırmacılar, binlerce fokun toplandığı ve Yeni Durnev adını verdikleri küçük, yeni oluşmuş bir adada kaldı. 2023’te geri döndüklerinde, adanın belirgin biçimde büyüdüğünü ve zaman zaman arabayla bile ulaşılabildiğini gördüler. Ada daha sonra anakaraya bağlandı.
“Foklar için artık erişilemez hale geldi. Yalıtılmış ada yoksa fok da yok” dedi Baimukanova.
Deniz geri çekildikçe, foklar da batıya doğru itililiyor. Kuzeydoğu Hazar, insan erişiminin güçlüğü nedeniyle uzun süre hayvanlar için doğal bir sığınak işlevi görmüştü. Daha batıda ise foklar, balıkçılık, deniz taşımacılığı, turizm ve petrol ve gaz faaliyetleri dahil çok daha yoğun insan etkinliğiyle karşı karşıya.
Isınan hava sıcaklıkları, foklar için başka bir tehdit daha anlamına geliyor: istikrarlı kış buzunun kaybı. Hazar fokları buz üzerinde doğum yapıyor, ancak Baimukanova, ılıman geçen kışların buzu incelttiğini ve daha kararsız hale getirdiğini söylüyor.
Geri çekilen denizin etkileri, yaban hayatının çok ötesine uzanıyor. Hazar Denizi Kazak Araştırma Enstitüsü, sığ suların küçülmesinin sulak alanları da etkilediğini ve balıkçılık, limanlar, deniz taşımacılığı ve diğer kıyı altyapıları için büyüyen sorunlar yaratabileceğini belirtiyor.
Peki bundan sonra ne olacak?
Çoğu iklim senaryosu, Hazar Denizi seviyesinin 21. yüzyıl boyunca düşmeye devam edeceğine işaret ediyor, ancak bilim insanları kesin boyutun belirsizliğini koruduğunu vurguluyor.
Koriche’nin araştırmaları, orta düzey bir iklim senaryosunda yüzyıl sonuna kadar deniz seviyesinde sekiz metreye varan bir düşüş öngörüyor, ancak sonuçlar modeller arasında önemli ölçüde farklılık gösteriyor.
Daha küçük bir düşüşün bile ne anlama gelebileceğini anlatmak için Koriche, beş metrelik bir gerilemenin yalnızca kuzey Hazar’da yaklaşık 77 bin kilometrekarelik deniz tabanını açığa çıkarabileceğini söylüyor.
Koriche, Hazar’ın tamamının Aral Denizi benzeri bir senaryoyla karşı karşıya olmadığını, çünkü orta ve güney havzalarının çok daha derin olduğunu belirtiyor. Ancak sığ kuzey Hazar’ın bazı kısımları ciddi kuruma riskiyle yüz yüze kalabilir.
“Kuzey kesim, su kütlesinin dörtte biri ile üçte biri arasını kaplıyor. Bu kuzey bölgesinin Aral Denizi’ne benzer bir senaryoyla karşı karşıya kalma ihtimali var” diyor.
Ancak gelecekteki düşüşün boyutu önceden belirlenmiş değil. Koriche’nin araştırması, bazı senaryolarda insan kaynaklı su çekiminin bu düşüşe yedi metreye kadar eklenebileceğini gösteriyor.
Önlemlerin hem gerilemeyi yavaşlatmaya hem de buna uyum sağlamaya odaklanması gerektiğini söylüyor. Bunun için özellikle Volga başta olmak üzere Hazar havzası genelinde su kullanımının daha iyi yönetilmesi, ayrıca ülkeler arasında daha güçlü izleme ve veri paylaşımı gerekiyor.
Hazar Denizi Kazak Araştırma Enstitüsü de uyum sağlamanın giderek daha önemli hale geldiğini vurguluyor. Önlemler arasında hassas ekosistemlerin korunması, yeni açığa çıkan deniz tabanının izlenmesi ve limanlar ile diğer kıyı altyapılarının uyum sağlayacak şekilde yeniden düzenlenmesi yer alıyor.
Bölgesel bazı girişimler şimdiden yürürlükte. Kazakistan, Hazar Denizi’nin su kaynaklarını korumaya yönelik bir devletlerarası program önerirken, beş Hazar ülkesi de Tahran Sözleşmesi kapsamında deniz seviyesi değişimlerinin izlenmesini iyileştirmek, etkilerini değerlendirmek ve uyum önlemleri geliştirmek için 2026-2036 eylem planı üzerinde çalışıyor.
“Etkili çözümler ancak beş Hazar devletinin eşgüdümlü hareketiyle mümkün olabilir” diyor enstitü.