Birleşmiş Milletler, günlük ürünlerde bulunan hormon bozucu kimyasalların insan sağlığı ve çevre için artan riskler oluşturduğunu, mevcut düzenlemelerin ise bunlarla mücadelede yetersiz kaldığını bildiriyor.
Birleşmiş Milletler, vücudun hormonlarını bozan ve pek çok günlük eşyada bulunan kimyasalların insan sağlığı ve çevre için giderek büyüyen bir tehdit oluşturduğunu, bilim insanlarının da artık bunların yol açabileceği zararları daha iyi anladığını Salı günü açıkladı.
Vücudun hormonal sistemlerini bozabilen bu maddelere anne sütünde ve göbek kordonu kanında rastlandı. Bebekler henüz doğmadan önce gerçekleşebilen erken maruziyetin hormon faaliyetini bozabileceği ve beyin gelişimi, büyüme ile üreme sağlığı üzerinde kalıcı etkiler bırakabileceği konusunda BM uyardı.
BM'nin iki kurumu, yeni bir raporda insan sağlığını ve çevreyi korumak için acil, eşgüdümlü uluslararası eylem (kaynak İngilizce) çağrısı yaptı ve yaygın maruziyetten sorumlu ürün ile sektörleri dönüştürmeyi amaçlayan politika ve düzenlemelerin hâlâ "parçalı ve yetersiz" kaldığı uyarısında bulundu.
Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) Sanayi ve Ekonomi Bölümü Direktörü Sheila Aggarwal-Khan, "[Endokrin bozucu kimyasalları] özellikle kaygı verici kılan şeyin, gelişim ve üremeden metabolizma ve davranışlara kadar insanlar ve yaban hayatında birçok temel işlevi düzenleyen hormonları bozabilmeleri olduğunu" belirterek, "Bu etkiler uzun süre devam edebilir ve bazı durumlarda geri döndürülemez olabilir," dedi.
Endokrin bozucu kimyasallar (EDC'ler), çok sayıda plastik ürün, kişisel bakım ürünü, ilaç, oyuncak, ev eşyası, elektronik cihaz ve pestisitte bulunuyor.
Bu maddelerin, doğurganlık ve üreme gelişimi, beyin gelişimi ve nörolojik işlev, tiroit ve diğer hormonların düzenlenmesi, metabolizma, bağışıklık sistemi ve kardiyovasküler sağlıkla ilgili sorunlarla bağlantılı olduğu belirtiliyor.
BM'nin iki kurumu raporda, "Bu rapor, EDC maruziyetinden arındırılmış, daha güvenli bir dünyaya doğru önemli bir adımdır," ifadelerini kullandı.
Aynı metinde, "Çözümler mevcut. Bazı daha güvenli alternatifler var. Karar vericiler için görev, bu çözüm ve alternatiflerin hayata geçirilmesini sağlamak, böylece insan, hayvan ve gezegen sağlığını korumak ve her yıl trilyonlarca dolar tasarruf etmek," denildi.
Uzmanlar, 2012'de yapılan önceki değerlendirmeden (kaynak İngilizce) bu yana bilimsel kanıtların önemli ölçüde ilerlediğini, ancak düzenlemelerin bu bilgiyi eyleme dönüştürme konusunda daha yavaş kaldığını uyarıyor.
Endokrin bozucu kimyasallar Avrupa'da nasıl düzenleniyor?
Avrupa Birliği'nde endokrin bozucular, genel kimyasal mevzuatın yanı sıra ambalaj, pestisitler ve biyosidal ürünler gibi alanları kapsayan sektöre özgü kurallar dahil olmak üzere çeşitli yasal düzenlemelerle kontrol ediliyor.
Ancak eleştirmenlere göre mevcut yasal çerçeve, insanları ve çevreyi bu maddelere maruz kalmaktan yeterince koruyamıyor.
Çevre alanında faaliyet gösteren kâr amacı gütmeyen kuruluş CHEM Trust'ın icra direktörü Michael Warhurst, "EDC'leri tespit etmek için yeni tehlike sınıflarının getirilmesi gibi AB'de bazı ilerlemeler kaydedilmiş olmasına rağmen, AB vatandaşları ve yaban hayatı hâlâ bu zararlı kimyasalların bir kokteyline maruz kalmaya devam ediyor," dedi.
AB'de 231 madde, resmen EDC olarak tanımlandı (kaynak İngilizce), ayrıca 121 madde daha şu anda değerlendirme altında.
Sorun Avrupa'nın ötesine uzanıyor. Dünyada üretim ve kullanım için 350 binden fazla kimyasal ve kimyasal karışım kayda geçmiş durumda, ancak rapora göre bunların büyük çoğunluğu endokrin bozucu özellikler açısından hiç değerlendirilmedi.
Son yıllarda test programları geliştirmek için daha yoğun çabalar harcandı. Ancak raporun başyazarlarından Laura Vandenberg, bu testlerin çoğunun bu kimyasalların düzenlenmesi ve maruziyetin kontrol altına alınmasına yönelik eylemlere dönüşmediğini söyledi.
Vandenberg, insanların belirli bir kimyasal içeren ürünlerin farkına varıp onları satın almayı bıraktığında, bisfenol A gibi bazı maddelerin ürünlerden çıkarıldığını belirtti. Bisfenol A, yiyecek ve içecekleri saklamak için kullanılan plastik kapların üretiminde kullanılmıştı.
Ancak bunun, bir kimyasalın, yapısal olarak benzer ya da yeterince test edilmemiş başka bir kimyasalla değiştirildiği "köstebek vurma oyunu"na benzeyen bir soruna yol açabileceğini de sözlerine ekledi.
Sıradaki adımlar neler?
BM'ye göre düzenleyiciler, özellikle gebelik, bebeklik ve çocukluk dönemlerinde hassas grupları maruziyetten korumayı hedeflemeli; bu kimyasallara maruziyetin izlenmesini ve anlaşılmasını geliştirmeli; bu maddelerin tanımlanması ve test edilmesini ilerletmeli; maruziyetin maliyetlerini hesaba katmalı ve düzenlemeleri güçlendirmeli.
İsveç'teki Göteborg Üniversitesi'nde ekotoksikoloji profesörü ve BM Toksik Maddeler ve İnsan Hakları Özel Raportörü Bethanie Carney Almroth, "Bu rapor, yeni düzenlemelere ihtiyaç duyulduğunu, yeni test paradigmalarının benimsenmesi gerektiğini açıkça ortaya koyuyor," dedi.
Almroth, "Tepkisel yaklaşımları bırakıp proaktif yaklaşımlara dönmemiz gerekiyor. Zararı yalnızca kayda geçirmek ve sonradan tedavi etmek yerine, ortaya çıkmasını önlememiz gerekiyor," diye ekledi.
Bölüm yazarlarından Olwenn Martin, bu kimyasalların endokrin sistemi nasıl bozduğuna ilişkin bilimsel anlayışın geliştiğini ve önceki değerlendirmelere kıyasla daha geniş bir hastalık yelpazesiyle bağlantılı göründüklerini söyledi.
Martin, "Beni en çok kaygılandıran, düzenlemelerin hâlâ maddelerin çoğunu tek tek değerlendirmesi. Bu, iklim değişikliğiyle, sera gazlarının birleşik etkisini görmezden gelip her birine ayrı ayrı odaklanarak mücadele etmeye benziyor," dedi.