2025'te Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan'da ekonomi hızlandı. Orta Asya dışında olsa da Azerbaycan, Avrupa ve dünyaya uzanan enerji ve ticaret ağlarıyla bölgeye sıkı bağlı kaldı.
Bölgesel GSYH verilerine göre Orta Asya ekonomisinin toplam büyüklüğü, 2025'te bir önceki yıla kıyasla yüzde 6'dan fazla büyüdü.
Bağımsız tahminler, kullanılan farklı metodolojileri yansıtarak büyümenin %6,2 ile %6,6 arasında olduğunu gösteriyor. Dünya Bankası bölgesel büyümeyi %6,2 olarak hesaplarken, Avrasya Kalkınma Bankası (EDB) bu oranı %6,6 olarak öngörüyor. Rakamlar Kazakistan, Özbekistan, Kırgız Cumhuriyeti ve Tacikistan'ı kapsıyor; veri sınırlamaları nedeniyle Türkmenistan dâhil edilmiyor.
Bu büyüme, gelişmiş ekonomiler için öngörülen oldukça yavaş performansla kıyaslandığında dikkat çekiyor. EDB, 2026'da ABD ekonomisi için yaklaşık %1,6, euro bölgesi için ise yaklaşık %1,1 büyüme tahmin ederken, Çin ekonomisinin yaklaşık %4,6 büyümesi bekleniyor.
Manşet büyüme rakamları güçlü olsa da ekonomistler, enflasyon, gelir eşitsizlikleri ve dış faktörlere bağımlılığın bölgenin günlük ekonomik gerçeklerini şekillendirmeye devam ettiğini vurguluyor.
Kazakistan: petrol, sanayi ve çeşitlendirme
Orta Asya'nın en büyük ekonomisi Kazakistan, EDB'ye göre 2025'te yaklaşık %5,9 büyüdü; 2026 içinse büyümenin %5,5 civarında olması bekleniyor. Bu oranlar, son on yıldan uzun süredir kaydedilen en güçlü performansa işaret ediyor.
Petrol, Tengiz sahasındaki üretimin beklentiden önce artırılmasıyla desteklenen büyümenin omurgası olmayı sürdürüyor. Aynı zamanda özellikle makine ve metal sektörlerinde imalat sanayisi ivme kazanmış durumda; ülkenin çeşitli bölgelerinde yeni fabrikalar açılıyor.
“Bu öncelikle, yatırım potansiyelinin açığa çıkarılmasının etkisinin, haziran ayında öngördüğümüzden daha güçlü gerçekleşmiş olmasından kaynaklanıyor” dedi EDB Makroekonomik Analiz Merkezi Kıdemli Analisti Aigul Berdigulova.
“Ayrıca bu yıl sanayi üretimi de hızla artıyor; bunda büyük ölçüde ekonomiyi çeşitlendirmeye yönelik devlet önlemlerinin etkisi var” diye ekledi.
Artan gelirler konut ve otomobil kredilerini desteklerken, ülke içi seyahat de büyüme kaydetti. Ancak yetkililer, enerji odaklı büyüme modelinin sınırlarının farkında ve gelir kaynaklarını genişletmek için Hazar Denizi üzerinden geçen ulaşım koridorlarına ve işleme sanayilerine yatırım yapıyor.
Geçen yıl yaklaşık %12,3 düzeyinde seyreden enflasyon, alım gücünü eritmeye devam ediyor; bu da faiz oranlarının yüksek kalmasına ve hanehalkı harcamalarının kısıtlanmasına yol açıyor.
Özbekistan: hızlı büyüme ve yapısal dönüşüm
Özbekistan, EDB'ye göre 2025'te %7,4'lük GSYH artışıyla bölgenin en güçlü performanslarından birini sergiledi; 2026 için büyüme tahmini %6,8.
Ülkenin GSYH'si 2025'te, 9 yıl önceki yaklaşık 56 milyar avrodan 133 milyar avronun üzerine çıktı. Aynı dönemde kişi başına gelir de yaklaşık 1.750 avrodan 3.220 avro civarına yükselerek ortalama gelir seviyesini neredeyse ikiye katladı.
2025'in ilk dokuz ayında sabit sermaye yatırımları yıllık bazda %15'in üzerinde artarken, ihracat değeri de %33'ten fazla yükseldi.
Dünya genelinde altın fiyatlarının kalıcı biçimde yüksek seyretmesi önemli rol oynadı; Dünya Bankası ile Avrasya Kalkınma Bankası'nın aktardığı Özbekistan İstatistik Kurumu verilerine göre, bu kıymetli metalden elde edilen ihracat gelirleri yıllık bazda %70'in üzerinde arttı.
“Tek bir sektör, hizmetler, artık GSYH'ye yaklaşık 72,4 milyar avro katkı sağlıyor. Dijital hizmetler özellikle önemli. ‘Bir Milyon Yapay Zekâ Programcısı’ projesi, yeni becerilerin ortalamanın birkaç katı gelir yaratabildiğini gösteriyor” diye konuştu Taşkent Tekstil ve Hafif Sanayi Enstitüsü Dekanı Gulasal Madrahimova.
Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, 2025'te yaklaşık 5 milyon kişinin istikrarlı bir gelir kaynağı elde ettiğini, 1,5 milyon kişinin ise yoksulluk sınırının üzerine çıktığını açıkladı. Tüketim göstergeleri de değişti; yıllık konut alımları yaklaşık 270 bine yükselirken, otomobil satışları 1 milyona ulaştı.
Dünya Bankası'na göre ise büyümenin bir sonraki aşaması daha zorlu olacak.
“Özbekistan, 2017'den bu yana dünyanın önde gelen ekonomik reformcu ülkelerinden biri olarak görülüyor” dedi Dünya Bankası Özbekistan Ofisi Ülke Ekonomisti Pınar Yaşar. “Gelecekteki büyümenin güçlü bir özel sektör, DTÖ üyeliği ve gerçekten eşit koşullar üzerine inşa edilmesi gerekiyor. Özel şirketlerin daha iyi performans gösterebileceği alanlarda devletin rolünü azaltmak, yatırım çekmeye ve daha kaliteli istihdam yaratmaya yardımcı olacaktır.”
Kırgız Cumhuriyeti ve Tacikistan: hızlı ama dengesiz genişleme
EDB'ye göre Kırgız Cumhuriyeti, 2025'te GSYH'sinin %10,3 büyüdüğü ve 2026'da büyümenin %9,3 olmasının beklendiği tahminleriyle bölgenin en hızlı büyüyen ekonomisi olarak öne çıktı. Tacikistan da güçlü döviz havaleleri ve kamu yatırımlarından faydalandı.
Analistler, son dönemdeki hızlanmanın bir bölümünün, Rusya'nın Ukrayna'yı geniş çaplı işgalinin ardından ticaret ve lojistik akımlarının yön değiştirmesini yansıttığını belirtiyor.
Orta Avrasya'da altyapı geliştirme alanında çalışan Kırgız uzman Kubat Rahimov, yatırım açığı bulunan ekonomilerde yüksek büyüme oranlarının çoğu zaman yapısal bir sıçramadan ziyade arayı kapatma sürecine işaret ettiğini savunuyor.
“Yatırım eksikliği yaşayan ekonomiler için yaklaşık %6'lık büyüme genellikle arayı kapatma dönemini gösterirken, gelişmiş ekonomilerde %1,5–2'lik büyüme dahi güçlü kabul edilebiliyor” diye konuştu.
Rahimov, yaşam standartlarının yalnızca GSYH büyümesiyle ölçülemeyeceğini, uzun vadeli ilerlemenin daha anlamlı göstergeleri olarak reel harcanabilir gelir ve işgücü verimliliğine bakılması gerektiğini de sözlerine ekledi.
Azerbaycan: Orta Asya'yı geniş pazarlara bağlayan enerji merkezi
Coğrafi olarak Orta Asya'nın parçası olmasa da ticaret ve enerji altyapısı yoluyla bölgeye sıkı sıkıya bağlı olan Azerbaycan, 2025'te daha ılımlı bir ekonomik büyüme kaydetti.
Uluslararası Para Fonu'nun son ülke tahminlerine göre Azerbaycan ekonomisinin 2025'te yaklaşık %3 büyümesi bekleniyor; bu oran önceki yıllara kıyasla bir yavaşlamaya işaret ediyor.
Diğer uluslararası kuruluşların tahminleri ise bir miktar farklılık gösteriyor; Dünya Bankası 2025 için yaklaşık %2,6, Asya Kalkınma Bankası ise aynı dönem için %2,4'lük büyüme öngörüyor.
Büyüme oranı Orta Asya'daki birçok ekonominin gerisinde kalsa da Azerbaycan, bölgeyi küresel piyasalara bağlamakta merkezi bir rol oynuyor.
Ekonomi büyük ölçüde mali istikrar sağlayan, ancak yıllık bazda daha kademeli değişimlere yol açan petrol ve gaz ihracatına dayanmayı sürdürüyor. Enerji gelirleri, Orta Asya'yı Avrupa ve Türkiye'ye bağlayan Hazar Denizi geçişli ulaşım koridorları da dahil olmak üzere altyapı projelerine yönlendiriliyor.
Son yıllarda Asya ile Avrupa arasındaki ticaret akımlarının yeniden şekillenmesiyle bu güzergâhların önemi arttı; bu durum özellikle hidrokarbonlar, metaller ve tarım ürünleri alanında Orta Asya ihracatı için Azerbaycan'ın bir transit ve lojistik merkezi olarak önemini pekiştirdi.
Yetkililer, gelir kaynaklarını çeşitlendirmek ve emtia fiyat döngülerine olan kırılganlığı azaltmak amacıyla yenilenebilir enerjiye ve petrol dışı sektörlere de yatırım yaparken, Kazakistan, Özbekistan ve diğer Orta Asya ülkeleriyle yakın ekonomik işbirliğini sürdürüyor.
Enflasyon, gelir uçurumu ve politika kısıtları
Manşet büyüme rakamları yüksek olsa da enflasyon, Orta Asya genelinde temel sorun olmaya devam ediyor.
Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası tahminlerine göre 2025'te Orta Asya genelinde enflasyon yüksek seyrini korudu; Kazakistan'da yaklaşık %12, Kırgız Cumhuriyeti'nde %9, Özbekistan'da ise %7-8 civarında gerçekleşti.
“Daha düşük enflasyon, faiz indirimleri için zemin oluşturacak. Ayrıca bölgedeki çoğu ulusal para biriminin genel olarak istikrarlı bir seyir izlemesini bekliyoruz” dedi EDB Başekonomisti Yevgeni Vinokurov.
Enflasyon düşene kadar yüksek borçlanma maliyetleri hanehalkı davranışlarını belirlemeyi sürdürüyor ve çoğu zaman güçlü ulusal büyüme rakamlarının etkisini gölgeliyor.
Dünya Bankası verileri, büyük gelir farklarına da dikkat çekiyor. Kişi başına gelir Kazakistan'da yaklaşık 14.154 dolar seviyesindeyken, bu rakam Özbekistan'da 3.162 dolar, Kırgız Cumhuriyeti'nde ise 2.420 dolar civarında. Karşılaştırma için, Amerika Birleşik Devletleri'nde kişi başına gelir 84 bin doların üzerine çıkmış durumda.
Riskler ve ilerleyen dönem
Ekonomistler, mevcut ivmenin Çin'de olası bir yavaşlama, hidrokarbon ve metallere yönelik küresel talepteki değişimler ya da jeopolitik dengelerdeki kaymalar gibi dış şoklara karşı hassas olduğu uyarısında bulunuyor.
Dünya Bankası, küresel ticaretteki belirsizlikler ve başlıca ortaklardaki zayıf büyümeyi gerekçe göstererek EDB'ye kıyasla daha keskin bir yavaşlama öngörüyor; bölgesel büyüme tahminini 2026 için yaklaşık %5, 2027 için ise %4,6 olarak veriyor.
Orta Asya için asıl zorluk, olağanüstü hızlı büyüme dönemini verimlilikte, gelirlerde ve kurumsal kapasitede kalıcı artışlara dönüştürebilmek; yani güçlü GSYH rakamlarının günlük hayatta kalıcı iyileşmelere yansımasını sağlamak olacak.