Bir sanat eserini başarıyla çaldınız diyelim, peki sonra ne oluyor? Sanat ticaretindeki sıkı kurallar nedeniyle çalınan eserler karmaşık ve gizemli yolculuklara çıkıyor.
Parma’daki bir müzeden üç tablonun hızla çalınmasından geçen yıl bir Hollanda müzesinden yürütülen 2 bin 500 yıllık altın bir miğferin bulunmasına kadar, son dönemdeki haberler müze soygunları ve başyapıtlara düşkün hırsızlarla dolu.
REKLAM
REKLAM
Interpol’ün en güncel “Kültür Varlıklarına Karşı Suçların Değerlendirilmesi” raporu, Avrupa’nın sanat ve kültür hırsızlığı açısından bir sıcak nokta olduğunu ortaya koyuyor. Raporda, 2021 sonu itibarıyla bölgede 18 binden fazla kültürel nesnenin çalındığı bildirildi. Peki, sanat hırsızları çaldıkları bu eserlerle ne yapıyor?
Özellikle de bir altın miğfer gibi eritilemeyen ya da yağmalanmış mücevherler gibi sökülüp parçalanamayan tablolar gibi özgün eserler söz konusu olduğunda, çalıntı kültür varlıklarını elden çıkarmak büyük risk taşıyor ve neredeyse hiçbir kazanç vaat etmiyor.
Zaman içinde yasal sanat piyasasını düzenleyen mevzuat önemli ölçüde değişti ve De Gruyter Brill’de yayımlanan bir dergi makalesine göre, bugün alıcıların çoğu bir eseri satın almadan önce onun kökenini, yani mülkiyet geçmişini kontrol ediyor.
King’s College London Siyaset Ekonomisi Bölümü’nden Siyaset Ekonomisi Profesörü Dr. Anja Shortland’ın The Conversation’da yazdığına göre hırsızlar, yasal malikine ait mülkiyet hakkını, yani “geçerli bir mülkiyet ünvanını” bir alıcıya devredemiyor.
Ülkelerden gelen bildirimlere göre sürekli güncellenen herkese açık Interpol Çalıntı Sanat Eserleri Veritabanı gibi erişilebilir kayıtlar da bir eserin yasa dışı yollardan edinilip edinilmediğini kontrol etmeyi kolaylaştırıyor. Çalıntı olduğundan şüphelendikleri eserler kendilerine teklif edilen kişiler, çoğu zaman bu eserlerin iadesi için vaat edilen parasal “bilgi ödülleri”yle de teşvik edilerek, ilgili makamlara bilgi aktarabiliyor.
Sanat eserlerinin alım satımını düzenleyen daha sıkı yasalar ve kolay erişilebilen uluslararası veritabanları sayesinde yağmalanmış eserlere alıcı bulmak zor. Çalıntı eserler çoğu zaman piyasada bu çıkmaz noktaya gelip tıkanıyor.
Yine de sanat eserleri sık sık yağmalanıyor ve bazıları yıllarca ortalıktan kaybolmuş halde kalıyor. Peki bu durum neden sürüp gidiyor?
Fordham Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim görevlisi Leila Amineddoleh’in aktardığına göre “sanat hırsızlığı genellikle bir fırsat suçudur”. Eserler nadiren sergi salonlarından çalınır; daha çok müze ya da galerilerin depolarından ya da nakliye halindeyken hedef alınır.
Bu alanlar çoğu zaman çok daha gevşek denetlenir. Eserler depodan çalındığında, bir sonraki envanter sayımına kadar kimsenin fark etmemesi mümkündür. Bu da hırsıza, dünyanın geri kalanı eserin çalındığından haberdar olmadan önce onu yasal piyasada elden çıkarabilecek kadar zaman tanır.
Sahte köken belgeleri düzenlemek gibi modern yasa dışı yöntemler de bu yağmalanmış eserlerin satılmasını kolaylaştırıyor.
Bazen bu çalıntı eserler bir baskı aracı olarak kullanılıyor: Michelangelo Merisi da Caravaggio’nun Aziz Fransis ve Aziz Laurentius ile Doğuş adlı tablosunun, The Guardian’ın aktardığına göre, 1969’da Sicilya’daki bir kiliseden çalınıp Katolik Kilisesi’ni kendileriyle müzakereye zorlamak isteyen bir suç örgütü tarafından koz olarak kullanıldığı bildirildi.
Bununla birlikte çoğu kez bu eserler ve eser niteliğindeki objeler yasa dışı piyasada el altından satılıyor. UNESCO’ya göre çevrim içi platformların ve sosyal ağların gelişmesi, sanat eserleri gibi çalıntı kültür varlıklarının satışında önemli bir rol oynadı.
UNESCO, kültür varlıklarının yağmalanmasının çatışmalarla daha da ağırlaştığını, bu tür çatışmaların “yoksullaşmış yerel halk ya da organize suç örgütleri tarafından işlenen sistematik antik eser hırsızlığının katalizörü” işlevi gördüğünü belirtiyor.
Özellikle de kamuya açık müze ve galerilerde sergilenen eserlerin çalınması, kültürel zenginleşmeyi içten içe kemiren bir olgu.
Uzmanlar, çalıntı sanat eserlerinin geri kazanılma oranının yüzde 10’un altında olduğuna, hatta bazı tahminlere göre yalnızca yüzde 2-3 seviyesinde seyrettiğine dikkat çekiyor. Bu veriler, Smart Locks Guide’ın sanat hırsızlığına ilişkin istatistikleri derleyen bir incelemesinde yer alıyor. Bu da bir eser çalındığında, geniş toplumun onu bir daha asla göremeyebileceği anlamına geliyor.
Çatışmaların yaygın ve yoğun olduğu günümüz ortamında kültür varlıkları risk altında. Güzelliğin ve ustalığın yanı sıra tarih ve hafızayı da içinde barındıran sanat eserleri ile objelerin çalınması, yerel toplulukların mirasını doğrudan tehdit ediyor.