Dağ ezgileri, asırlık çalgılar ve geleneksel ritimler, yeni bir açık erişimli müzik platformu sayesinde dijital olarak korunuyor. Arşiv, modern bestecileri, on yıllardır küresel ses kütüphanelerinin dışında kalmış tınılarla yeniden buluşturmayı hedefliyor.
Kemik bir flütten ince, nefesli bir nota süzülüyor. Bir surnay havayı keskin bir biçimde yararken, katmanlı vurmalılar dağ köylerine yayılan uzak ayak sesleri gibi yankılanıyor.
REKLAM
REKLAM
Bir zamanlar çobanların, düğün alaylarının ve ücra toplulukların taşıdığı sesler, artık Özbekistan’daki yeni bir kültürel platform sayesinde kayda alınıyor, dijitalleştiriliyor ve çevrimiçi dünyaya taşınıyor.
“Ohang” adlı yeni girişim, uzun süredir küresel ses arşivlerinin dışında kalmış enstrümanları ve ezgileri kayda alarak nadir müzik geleneklerini korumayı ve kataloglamayı hedefliyor.
Günümüz müzik yapımcıları pop, hip-hop ve elektronik parçalarda giderek daha fazla geleneksel motiflerden ve halk çalgılarından yararlansa da, bu özgün seslerin çoğu hâlâ belgesiz ya da kendi kültürel köklerinden kopuk durumda.
Proje ekibine göre bu durum erişim ve bilgi açısından bir boşluk yaratıyor. Somut Olmayan Kültürel Miras uzmanı Uktam Khakimov, “Uzman olmayanlar yerel motifleri çoğu zaman Arap, Azerbaycan ya da Türkmen müziğiyle karıştırıyor” diyor. “Müzik stok platformlarında ‘Uzbek music’ gibi aramalar yapıldığında ilgili sonuçlar çoğu zaman çıkmıyor ya da platformlar alakasız parçalar öneriyor.”
Platform, Özbekistan’ın geleneksel müziğine ait temel ezgileri, enstrüman kayıtlarını ve ses örneklerini tek bir yerde toplayan, yaratıcıların açıkça kullanabileceği ücretsiz bir dijital katalog olarak tasarlandı.
Projeye destek veren şirket Uzbektelecom’un temsilcisi, “Amacımız temel geleneksel Özbek ezgilerini bir araya getirip erişilebilir kılmak” diyor. “Özbekistan’ın müzik kültürünü paylaşmak ve bunu genç kuşaklar arasında yaygınlaştırmak istiyoruz.”
Araştırma gezileri ve nadir kayıtlar
Proje, Taşkent ve çevresindeki bölgelerde gerçekleştirilen saha gezileriyle başladı. Araştırmacılar geleneksel icracıları ve çalgı yapımcılarını bulmak için atölyeleri, uzak köyleri ve stüdyoları ziyaret etti.
Proje koordinatörü Maftuna Abdugafurova, “İlk gezilerimizi aralık ayında gerçekleştirdik” diye anlatıyor. “Geleneksel müzik icra eden müzisyenlerin yanı sıra geleneksel çalgılar üreten zanaatkârları da aradık.”
Kayıtlar daha sonra profesyonel bir stüdyoda tamamlandı; müzisyenler hem solo hem de toplu oturumlara katıldı. Ortaya çıkan arşivde 24 geleneksel çalgı ve 200’ün üzerinde ses örneği yer alıyor.
En dikkat çekici keşifler arasında, nadir bir nefesli çalgı olan gajir nay bulunuyor.
Khakimov, “Son derece nadir ve kendine özgü bir sese sahip bir nefesli çalgı. Gajir adı verilen leşçi bir kuşun kanat kemiğinden yapılıyor” diye anlatıyor.
Bu tür çalgıların tarihsel olarak dağlık bölgelerde gündelik yaşamın bir parçası olduğunu belirtiyor. “Eski zamanlarda çobanlar ve dağda yaşayanlar, hayvan otlatırken bunları kullanırdı” diyor.
Proje kapsamında, onlarca yıldır yaygın biçimde icra edilmeyen müzikler de belgelendi. Khakimov, “Yaklaşık 40–50 yıldır çalınmayan eski surnay ezgilerini kayda aldık” diyor. “Bildiğimiz kadarıyla bu tür kayıtlar başka yerlerde mevcut değil.”
Diğer kayıtlar arasında sibizga, bölgesel doira ritimleri ve bir kısmı süreç içinde yeniden kurgulanan Buhara vurmalı çalgı gelenekleri de yer alıyor.
Khakimov, “Bu kayıtlar yalnızca yaratıcılar için değil, gelecekteki araştırmalar ve koruma çalışmaları için de önemli” diye ekliyor.
Stüdyo kayıtları boyunca, geleneksel çalgıların özgün sesini korumak projenin temel önceliklerinden biriydi.
Khakimov, “Bizim için profesyonel kaydın özgün sesi değiştirmemesi çok önemliydi” diyor. “Bu çalgıların gerçek hayatta nasıl duyulduğunu bilen ses mühendisleriyle çalıştık.”
Teknik hassasiyetin tek başına yeterli olmadığını da vurguluyor: “Asıl hedef, enstrümanı işlemeyle ‘iyileştirmek’ değil, gerçek ve özgün sesini yakalamaktı.”
Ücretsiz erişilebilen bir kültürel platform
OHANG platformu tamamen ücretsiz olacak. Khasanov, “Platform bütünüyle ücretsiz olacak” diyor. “Herhangi bir ücretli özellik ya da abonelik olmayacak.”
Projeye göre tüm kayıtlar kamusal bir kullanıcı lisansı altında yayımlanacak ve kişisel, yaratıcı ya da ticari projelerde ücretsiz kullanımına izin verilecek.
“Kullanıcılar parçaları indirip video, film, reklam ya da müzik çalışmalarında kullanabilecek” diye açıklıyor. Tek kısıtlama, üzerinde hiçbir değişiklik yapılmamış içeriklerin yeniden satılamayacak olması.
Proje hem erişilebilirliği hem de kültürel saygıyı ön plana çıkarıyor. “Bu kayıtların yaygın biçimde kullanılmasını istiyoruz; ancak kültürü çarpıtan ya da ona saygısızlık eden biçimlerde suistimal edilmemeleri de bizim için önemli” diye ekliyor.
Arşivin genişletilmesi ve gelecek planları
Platformun haziran ayında resmen kullanıma açılması planlanıyor. İlk aşamada Taşkent bölgesindeki ilk gezilerden elde edilen kayıtlar yer alacak, ardından kapsamın genişletilmesi hedefleniyor.
Proje koordinatörü Maftuna Abdugafurova, “Bu sadece başlangıç” diyor. “Özbekistan genelinde gezilere devam edeceğiz ve kataloğu adım adım genişleteceğiz.”
Arşivlemenin ötesinde, platformun zamanla remiksleri, kullanıcı üretimi içerikleri ve geleneksel ile çağdaş müzisyenler arasındaki işbirliklerini de içeren yaratıcı bir mekâna dönüşmesi bekleniyor.
Yaratıcı yönetmen Sardor Babayev bunu doğal bir ilerleme olarak görüyor. “DJ’lerden ve yapımcılardan şimdiden ilgi görüyoruz” diyor. “Platform, geleneksel müzik ile modern türler arasında bir köprü haline gelebilir.”
Geleneksel Özbek seslerinin yeniden yorumlarını öne çıkaracak bir elektronik müzik festivali düzenlenmesi de gündemde.
Babayev, “Bu malzemelerle çalışan müzisyenleri ve yapımcıları bir araya getirmek istiyoruz” diye açıklıyor. “Geleneksel müzik geçmişte kalmamalı; yeni biçimlerde de var olabilir.”
Uluslararası katılımın da gündemde olduğunu, böylece projenin olası bir kültürel etkileşim platformuna dönüşebileceğini ekliyor.