6 Ocak’ta, Müneccim Kralların İsa’yı ziyareti dünya genelinde milyonlarca kişi tarafından kutlanıyor. Nesiller boyunca aktarılan bu hikâye İncil’de sınırlı biçimde yer alsa da, İtalya’daki seküler geleneklerin temelini oluşturuyor ve Avrupa’da özellikle bir mutfak ritüeli olarak yaşatılıyor.
Dini bir bayram olan ve her yıl 6 Ocak'ta kutlanan Epifani, zaman içinde seküler unsurların da eşlik ettiği bir gün haline geldi.
25 Aralık’ta kutlanan İsa’nın doğumuna daha sonra Noel Baba figürünün eklenmesine benzer biçimde, ocak ayı başındaki bu litürjik bayram da İtalya’da popüler kültürde süpürgesiyle uçtuğuna inanılan yaşlı kadın figürü Befana ile anılır oldu.
Bayram, kökeni Yunanca theophaneia kelimesine dayanan teofani kavramıyla ilişkilendiriliyor. Theos (“tanrı”) ve phainein (“tezahür etmek”) sözcüklerinden türeyen bu kavram, ilahi olanın görünür hale gelmesini ifade ediyor.
Aynı bağlamda kullanılan Epifani terimi de Yunanca epiphaneiadan geliyor ve “görünme” anlamına geliyor.
Birçok dinde karşılığı bulunan bu anlayışa göre, Vatikan’ın da aktardığı üzere Batı dünyasında 6 Ocak, Müneccim Kralların yeni doğan İsa’yı ziyaretini anmak için kutlanıyor.
Bu gün, “Rab’bin putperestlere ve onların aracılığıyla tüm dünyaya kendini gösterdiği an” olarak yorumlanıyor. Doğu Kiliseleri’nde ise Epifani, İsa’nın Ürdün Nehri’nde vaftizi sırasında Teslis’in tezahürüne odaklanıyor.
Katolik inancında ilahi olanın dünyaya ‘tezahürü’
Kutsal Makam’ın bilgi portalına göre Epifani ile birlikte, litürjinin ilk okuma olarak seçtiği Yeşaya peygamberliğinin kehaneti de yerine geliyor: “Kalk, ışığa bürün, çünkü ışığın geliyor.”
Bu, adeta şöyle demektir: İçine kapanma, yılma, kendi inançlarının esiri olma, cesaretini kaybetme; tepki ver ve başını kaldır. Müneccim Krallar gibi ‘yıldızlara’ bak ve İsa’nın ‘yıldızını’ bul.
Buradan, Müneccim Kralların İsa’nın doğduğu kulübeye ulaşmak için izlediği kuyruklu yıldız efsanesi de doğar.
Krallar, İsa’ya altın, buhur ve mür hediyelerini sunar. Ancak bu figürlerden İncil’de yalnızca Matta İncili’nde (ki yüzyıllar boyunca defalarca değiştirilmiştir) söz edilir.
Metinde ne Melkior, Baltazar ve Gaspar isimleri geçer ne de onların üç kişi olduğu belirtilir. Bu ayrıntıların tamamı daha sonra Hristiyan geleneği tarafından eklendiği biliniyor.
Müneccim Kralların, Befana’nın ve çorap geleneğinin kökeni
Treccani Ansiklopedisi’ne göre Müneccim Kralların en eski kökeni, onları “antik Pers dininin rahipleri; geç dönem Yunan geleneklerinde ise astrolog, kâhin ve büyücü yetenekleri atfedilen kişiler” olarak tanımlar.
Bu anlatı, özellikle Padova’daki Scrovegni Şapeli’nde yer alan Giotto’nun ünlü freski başta olmak üzere, sayısız sanatsal esere de konu oldu.
Genel olarak Epifani, Noel ve yılbaşı döneminin bir tür “ek bölümü” olarak kabul ediliyor ve bu Noel sezonunun kapanışı anlamına geliyor.
İtalya’da okullar 6 Ocak’ta geleneksel olarak tatil ediliyor (Avrupa’nın diğer ülkelerinde ise dersler daha erken başlıyor ve Epifani resmi tatil olarak kabul edilmiyor).
Bu nedenle ülkede, “Epifani tüm tatilleri alıp götürür” diye yaygın bir deyiş bulunuyor.
Befana kelimesi de doğrudan Epifani teriminden türedi ve halk arasında zamanla befania şeklini aldı.
Gelenek, 5 Ocak’ı 6 Ocak’a bağlayan gece süpürgesiyle evden eve uçan, biraz çirkin görünümlü yaşlı bir kadını anlatıyor. Bu anlatıya göre Befana, çocuklara hediyeler ve şekerlemeler getirir; bunların her biri bir çorabın içine konur.
Kutsal ve dünyevi anlatıları birbirine bağlayan bağlar
Ancak kutsal ile dünyevi olanı birbirine bağlayan bir başka efsane daha bulunuyor. Bazı anlatılara göre Befana, Doğu’dan Kudüs’e doğru yol alan Üç Bilge ile yolculukları sırasında karşılaştı. Bilgelerin, ondan yol tarifi istedikleri ve kendileriyle birlikte yola çıkmasını teklif ettikleri aktarılıyor.
Yaşlı kadının bu daveti reddettiği, ancak daha sonra pişman olduğu ve hatasını telafi etmek için İsa’yı her evde aramaya başladığı anlatılıyor. Karşılaştığı her çocuğa da bir şeyler verdiği söyleniyor.
Ancak “geceleri, ayakkabıları tamamen yıpranmış halde gelen kadın” figürünün kökeni, esas olarak kış ortasında yeni başlayan yıl için iyi bir hasat dileğinde bulunan çiftçilerin uyguladığı bereket ritüellerine dayanan halk geleneğine uzanıyor.
Günümüzde Epifani, İtalya’da farklı şekillerde kutlanıyor: Halk şenlikleri, ateşlerin yakılması ve elbette çocuklara verilen hediyelerle. Kutlamalar çoğu zaman sokaklarda düzenleniyor; en bilinen örneklerden biri Roma’daki Piazza Navona’daki etkinlikler.
Avrupa’nın büyük bölümünde ise Epifani daha çok bir mutfak geleneğiyle ilişkilendiriliyor. Bu da genellikle Fransa’daki Galette des rois gibi belirli kek ve tatlıların hazırlanması anlamına geliyor.