İran'da uluslararası ağlara bağlanabilen internet paketleri, karaborsada şişirilmiş fiyatlara satılmaya başladı.
İran'da internet kısıtlamaları 300 saati aşarken, uluslararası ağ bağlantılarına erişim karaborsaya kayıyor.
Ülkede internet kısıtlamalarını takip eden Filterbaan derneğine göre, uluslararası ağlara bağlanabilen internet paketleri şişirilmiş fiyatlara satılmaya başladı. Örneğin 10 GB internetin 15 dolara karaborsada satıldığı belirtiliyor.
Ayrıca internet satışıyla bağlantılı dolandırıcılık olaylarının da yaşandığı, bazı kişilerin ise kısa süreli erişim sağlamak için sınıra gittiği veya yabancı SIM kartlara başvurduğu aktarılıyor.
Yorumcular, karaborsanın barındırdığı yüksek riskten ve internete erişimde sınıfsal bir uçurumun ortaya çıkabileceğinden endişeli.
Karaborsa nasıl işliyor?
İran odaklı yayıncılık yapan WANA News'ün haberine göre ülkede internet karaborsası iki ana eksende şekilleniyor:
Yasa dışı dijital hizmetler: VPN yapılandırmaları ve proxy hizmetlerinin fahiş fiyatlarla satılması dikkat çekiyor. Tek bir VPN yapılandırmasının fiyatı 15 milyon tümen’e kadar çıkabiliyor. Serbest piyasada 1 dolar yaklaşık 140 bin tümen. Ödemelerin çoğu dövizle yapılıyor.
Kaçak fiziksel ürünler: Irak ve Afganistan gibi ülkelere ait yabancı SIM kartlar ile Starlink internet ekipmanları el altından alınıp satılıyor. Sınırdan uzak şehirlerde yabancı SIM kart fiyatlarının 30 milyon tümen’e kadar yükseldiği belirtiliyor.
Karaborsaya yönelik talebin arkasında işlerini yürütebilmek, eğitime devam edebilmek ve dış dünyayla bağlantı kurabilmek isteyen işletmeler, öğrenciler ve vatandaşlar var.
Riskler yüksek
Ancak piyasanın ciddi riskler barındırdığı vurgulanıyor. Yaygın dolandırıcılık vakaları, hizmetlerin kaynağına dair şeffaflık eksikliği (casusluk riskini de beraberinde getiriyor) ile alıcılar açısından ciddi güvenlik ve finansal tehditler söz konusu.
Örneğin anonim araçların kullanımı, hem kullanıcıları hem de altyapıyı casusluğa ve güvenlik açıklarına maruz bırakıyor. Dolar ve kripto parayla yapılan ödemeler, ülkeden gayriresmi döviz çıkışını da hızlandırıyor.
İnternete erişimde sınıf ayrımcılığı
İran'ın zaman içinde sadece ulusal çapta işleyen bir intranet sistemi kurması internetin "fişini çekmeyi" kolaylaştırdı. Uzmanlara göre bir zamanlar interneti kesmek günler sürerken İran artık saniyeler içinde tüm bağlantıyı kapatabiliyor.
Yetkililere verilen ve filtrelenmemiş internet erişimi sağlayan "beyaz SIM kartlar” da tartışma konusu. İran’da “beyaz SIM kartlar”, devletin üst düzey yetkililerine, güvenlik kurumlarına ve rejime yakın kişi ve kurumlara verilen özel, ayrıcalıklı hatlar. Bu SIM kartlar, ülke genelinde internet yavaşlatıldığında ya da tamamen kesildiğinde bile kesintisiz ve daha geniş erişim sağlayabilir; çoğu zaman sansürden etkilenmez veya çok daha az etkilenir.
Orta sınıf ise karaborsaya yönelerek yüksek bedeller ödüyor ve dolandırılma riskini göze alıyor. Yabancı SIM kartlar için yaklaşık 214 dolara kadar değişen maliyetler, sınırlı geliri olan haneler için interneti lüks bir tüketime dönüştürüyor.
Bu esnada yoksullar ne özel izinlere ne de karaborsa fiyatlarını karşılayacak güce sahip. Bu grup, bilgi akışından ve küresel fırsatlardan tamamen dışlanıyor.
Bu üçlü yapı, sosyal adalet ilkesinin ihlali olarak değerlendiriliyor. Dijital yoksunluk; eğitimden istihdama, ticaretten iletişime kadar pek çok alanda dışlanma anlamına geliyor ve mevcut sınıfsal ayrımları derinleştiriyor.
İnternet açılacak mı?
İran'da internet erişiminin cuma gününe kadar normale döneceği öne sürülüyor.
Ülkenin bilim, teknoloji ve bilgiye dayalı ekonomi işlerinden sorumlu başkan yardımcısı Hüseyin Afşin, pazartesi günü yaptığı açıklamada restorasyonun kademeli olarak gerçekleşeceğini ve mevcut kısıtlamaların yakında kaldırılacağını söyledi.
Afşin, "İnternet bağlantısının hafta sonuna kadar (İran'da cuma günü) yeniden sağlanmasını sağlamaya çalışıyoruz," dedi.
"Elbette, büyük internet şirketleri için sabit IP adresleri değerlendiriliyor ve cumhurbaşkanının emriyle ülke genelinde internet erişimi bugünden yarına, en geç de hafta sonuna kadar yeniden sağlanacak."