Kış depresyonu yalnızca ruh halini değil, konsantrasyon ve bellek gibi bilişsel fonksiyonları da etkileyebiliyor.
Kışın gelişiyle birlikte günler kısalıp güneş ışığı azalırken mevsimsel duygudurum bozukluğu (Seasonal Affective Disorder / SAD) vakalarında artış görülebiliyor.
Sonbaharın son haftalarından kış ortasına kadar etkili olan bu depresyon türü, genellikle ilkbaharda hafifliyor. Uzmanlar, SAD'nin tam nedeninin bilinmediğine, ancak ışık eksikliğinin en güçlü etken olduğuna dikkat çekiyor.
İngilizcede sıklıkla "winter blue" diye anılan bu duygudurum bozukluğu, Türkçede de "kış depresyonu" diye anılıyor. Üstelik kış depresyonunun sadece insanları değil, evcil hayvanları da etkilediğine dair düşünceler var.
Nasıl anlaşılır?
Harvard Üniversitesi yayınlarına göre, SAD tanısı konabilmesi için kişilerin en az iki yıl boyunca sonbahar-kış aylarında majör depresyon belirtileri göstermesi gerekiyor. Bu belirtiler arasında şunlar var:
- Umutsuzluk ve değersizlik hissi
- Daha önce zevk alınan aktivitelerden uzaklaşma
- Uyku bozuklukları
- İştah ve kilo değişiklikleri
- Huzursuzluk veya aşırı yorgunluk
SAD yalnızca ruh halini değil, konsantrasyon ve bellek gibi bilişsel fonksiyonları da etkileyebiliyor.
Işık eksikliği beyin kimyasını değiştiriyor
Uzmanlara göre güneş ışığı, beynin biyolojik saati olan sirkadiyen ritmi düzenleyen hipotalamusu doğrudan etkiliyor. Azalan ışık melatonin hormonunun aşırı salgılanmasına ve serotonin düzeylerinin düşmesine neden oluyor.
Bu kimyasal dengesizlik, yorgunluk, çökkünlük, aşırı uyku hali, cinsel isteksizlik, yüksek karbonhidratlı yiyeceklere yönelme ve sosyal çekilme gibi belirtileri tetikliyor.
SAD'ın kuzey bölgelerde daha sık görülmesi ve aile öyküsünün riski artırması da dikkat çeken bulgular arasında.
Tedavi yöntemleri
SAD tedavisinde en çok antidepresanlar kullanılıyor. İlaç dışında en güçlü seçeneklerden biri ise ışık terapisi.
Beyin, 10 bin lüks şiddetindeki parlak beyaz ışığı güneş ışığı gibi algılıyor ve hormon dengesini toparlamaya yardım ediyor.
Ayrıca davranışsal psikoloji alanındaki araştırmalar, yapılandırılmış aktivitelerin motivasyonu artırabileceğini gösteriyor. Örneğin enerjiniz düştüğünde bir arkadaşınızla kahve içmek, kütüphaneye gitmek veya en sevdiğiniz TV programını izlemek durumu hafifletebilir.
Bir diğer faydalı araç ise "vücut ikilemesi". Yani görevleri başka biriyle paralel veya senkronize olarak, ister yüz yüze isterse sanal olarak yerine getirmek. Bu, aynı filmi farklı yerlerden izlemek, çamaşır katlarken telefonda sohbet etmek veya bir kafede birlikte çalışmak anlamına gelebilir.
Köpekleri de etkileyebilir
Gün ışığının azalması yalnızca insanlarda değil, köpeklerde de benzer etkiler yaratabilir.
Veteriner davranış uzmanı Scott Sheaffer, Kinship sitesine verdiği röportajda, köpeklerde gözlenen mevsimsel depresyon belirtilerinin hem biyolojik hem de çevresel faktörlerden kaynaklanabileceğini söylüyor.
Sheaffer’a göre köpeklerin duygusal durumunu doğrudan ölçmek mümkün olmasa da durgunluk, oyun ve yiyeceğe ilgide azalma ve sosyal anlamda geri çekilme gibi belirtiler insan depresyonuyla paralellik gösteriyor.
Ayrıca köpeklerin de insanlar gibi melatonin ürettiği bilindiğinden, günlerin kısalması onlarda da biyolojik bir etki yaratabiliyor.
Ancak uzmanlar, depresyon düşünülmeden önce mutlaka fiziksel bir rahatsızlığın ekarte edilmesi gerektiğini vurguluyor. Zira gastrointestinal sorunlar ve ağrı da davranış değişikliğine yol açabilir.
Uzmanlara göre köpekler sahiplerinin ruh haline de son derece duyarlı. İnsan depresif ve hareketsiz olduğunda, köpek de aynı davranış modeline girebiliyor. Ayrıca kışın soğuk nedeniyle yürüyüşlerin azaltılması, köpekleri anksiyete ve sıkıntıya sürükleyebiliyor.
Uzmanların ortak önerisi ise fiziksel aktivite ve zihinsel uyarım. Kötü hava koşullarında bile kısa yürüyüşler yapmak, zihinsel uyarıcı puzzle oyuncakları, uzun süre oyalanabilecekleri dental çiğneme ürünleri vermek ve rutinleri mümkün olduğunca korumak köpeklerin motivasyonunu artırabilir.
USA Today'e konuşan Veteriner Danielle Bernal, özellikle büyük şehirlerde “kış depresyonuna girdiğini düşünen” çok sayıda köpek vakası gördüğünü belirtiyor ve ekliyor:
“Köpekler rutinle yaşar. Kışın dışarı çıkmayı azaltmak, davranış sorunlarını tetikleyebilir.”
Bernal’a göre kötü havalarda bile “dışarı ilk adımı attıktan sonra” çoğu köpek neşeleniyor.
Yine de rüzgâr ve düşük sıcaklığın birleştiği frostbite (donma) uyarıları dikkate alınmalı.
İneklere sanal gerçeklik gözlükleri takılmıştı
Kış depresyonundan sığırlar gibi çiftlik hayvanlarının bile etkilenebileceği düşünülüyor.
Örneğin Rus veterinerler, ülkenin 20 milyonluk büyükbaş hayvan popülasyonu özellikle kış depresyonundan kolaylıkla etkilendiğini açıklamıştı.
Bu yüzden de bir grup bilim insanı, inekleri depresyondan korumak için sanal gerçeklik gözlükleri tasarlamıştı.
İneklerin kırmızıyı mavi ve yeşile göre daha iyi algıladığını gösteren deneysel verilerden yararlanan araştırmacılar bu gözlüklerde yeşil, yazlık, çayır tarzında yeşilliklere odaklanmış ve hayvanların duygudurumlarında iyileşme görülmüştü.