Yenilenen kararlılık ve somut adımlar olmazsa, kaynak kesintileri ilerlemeyi baltalarken dünya HIV salgınının yeniden yükselme riskiyle karşı karşıya.
Küresel sağlık uzmanlarına göre, HIV ile mücadeleye yönelik küresel yanıttaki son bütçe kesintileri, onlarca yıllık ilerlemenin boşa gitme tehlikesi anlamına geliyor ve bağışçılara bağımlılığın ötesine geçilmesi gerektiğini açıkça ortaya koyuyor.
REKLAM
REKLAM
Birleşmiş Milletler HIV/AIDS Ortak Programı (UNAIDS), yayımladığı yeni bir raporda (kaynak İngilizce), söz konusu kesintilerin HIV'in önlenmesini, testleri ve HIV'den en çok etkilenen insanlara ulaşan toplum öncülüğündeki hizmetler gibi tedavi programlarının temel bileşenlerini ciddi biçimde zedelediğini belirtti.
Tarihsel olarak, pek çok bölgede önleme programları büyük ölçüde bağışçı desteğine dayandı. Ancak 2025 yılında, düşük ve orta gelirli ülkelerde küresel HIV yanıtına yönelik dış finansman 2024'e kıyasla yüzde 18 azaldı; bu, uluslararası HIV kaynaklarında neredeyse 20 yılın en büyük düşüşü oldu.
Euronews Health'e konuşan, Belçika'daki Anvers Tropikal Tıp Enstitüsü ve Zambiya'daki Zambart'ta çalışan HIV/AIDS uzmanı Mwelwa Phiri, "Bağışçıların sağladığı finansman, bugün bulunduğumuz noktaya gelmemizi mümkün kıldı" dedi. Phiri, yetersiz finansman sürerse durumun "kesinlikle geri gideceğini" de sözlerine ekledi.
Finansman kesintilerinin tüm sonuçları önümüzdeki birkaç yıl içinde tam olarak ortaya çıkacak olsa da, sahada şimdiden etkileri hissediliyor.
Phiri, "Artık işe yarayan şeyi yapmayı bıraktığımız için [ihtiyaç sahiplerine] ulaşamayacağız" diye konuştu.
Phiri, bir günden ertesi güne paranın bir anda çekildiğini, bunun insanların işlerini kaybetmesine, hizmetlerin aniden kesilmesine ve sağlık sistemlerinin yanıt veremez hale gelmesine yol açtığını anlattı.
"Kararların apar topar alınması yüzünden insanların acı çekmesini kimse hak etmiyor. İnsanlar, nerede olurlarsa olsunlar, ne kadar yoksul olurlarsa olsunlar, onurlu bir yaşamı hak ediyor ve biz de bunu doğru planlayarak, sürecin doğru yönetilmesini sağlayarak belli bir sosyal onur sunabiliriz" diyen Phiri, sağlık sistemlerine kesintilere yanıt verebilmeleri için zaman tanınmasının önemini vurguladı.
Desteklerini çeken en büyük bağışçılardan biri, Uluslararası Kalkınma Ajansı'nın (USAID) dağıtılmasıyla desteğini sona erdiren Amerika Birleşik Devletleri oldu.
Phiri, "USAID finansmanı aslında sağlık kuruluşlarındaki bazı personeli destekliyordu; şimdi gördüğümüz ise mevcut personelin iyice zorlandığı, sağlık sisteminin aşırı yük altında kaldığı ve insanların hizmetlere erişmesinin daha da zorlaştığı" dedi.
Test yaptırması gereken herkesin kendini hasta hissetmediğini, bunun da onları kalabalık ve kapasitesinin üzerinde çalışan sağlık kuruluşlarına gitmekten alıkoyduğunu, dolayısıyla daha az kişinin HIV durumunu öğrenebildiğini anlattı.
Phiri, "Kurumlara gelemeyen insanlara test sunmak için sahaya giden gönüllülerimiz artık yok" diye ekledi.
Diğer tüm hastalıklarda olduğu gibi, bir kişi enfekte olduğunu ne kadar erken öğrenirse tedaviye o kadar çabuk başlayabilir. HIV söz konusu olduğunda erken tanı hayati önem taşıyor; tedaviye erken başlanması hastalığın ilerlemesini önlüyor ve hastaların, virüsün başkalarına bulaşmadığı anlamına gelen saptanamaz bir viral yüke ulaşmasına imkan veriyor.
UNAIDS'e sunulan ulusal veriler, Kamerun, Nijerya ve Zambiya'da 2024 ile 2025 arasında HIV maruziyeti öncesi profilaksi (PrEP) kullanımında büyük düşüşler olduğunu gösteriyor; her üç ülkede de yıl içinde en az bir kez PrEP alan kişi sayısında yüzde 50'nin üzerinde azalma kaydedildi.
Onlarca yıllık ilerleme şimdi risk altında
UNAIDS raporunda, onlarca yıllık yoğun çaba ve küresel dayanışma sayesinde, HIV ile enfekte olan ve AIDS'e bağlı nedenlerden ölen kişi sayısının yıllık olarak son 30 yılın en düşük seviyelerine indiği kaydedildi.
Dünya genelinde AIDS'e bağlı ölümlerin sayısı 2025'te, 2010'a göre yüzde 57 daha düşük gerçekleşti; 2010'da 1,3 milyon olan sayı 570 bine geriledi. Aynı dönemde, Aralık 2025 itibarıyla HIV ile yaşayan 32,1 milyon kişi tedavi görüyordu; bu da 2024'e göre yıllık yüzde 3'lük bir artış anlamına geliyor.
Bununla birlikte uzmanlar, aniden kesilen finansmanın bu kazanımları tersine çevirebileceği uyarısında bulunuyor.
UNAIDS raporuna göre, dünya genelinde ülkeler, 2030 için belirlenen HIV'i ortadan kaldırma hedeflerine ulaşma yolunda ilerlemiyor. 2024'te, dünya bu küresel hedeflere ulaşma yolunda olsaydı görülmemesi gereken bir milyon ek yeni enfeksiyon ve 400 bin ek AIDS'e bağlı ölüm yaşandı.
BM ajansına göre, "tedavi edilebilir bir durum için ölüm oranları hâlâ kabul edilemeyecek kadar yüksek."
Bağışçılara bağımlılığı sonlandırma yolunda
BM raporuna göre, mevcut finansal tablo, bağışçılara bağımlılıktan ülke sahipliğine ve ulusal finansmana geçişi, bunun yanında da küresel dayanışmanın sürdürülmesini gerektiriyor.
Phiri de aynı görüşte: "Bunun sahadaki insanlar, bağışçılar, sağlık sistemleri ve ülkelerin tamamı için faydalı olabilmesi için süreci sürdürmemiz, planlamamız ve aşamalı biçimde yürütmemiz gerekiyor."
"Bu noktaya ulaşmak için çözülmesi gereken çok sayıda temel yapısal sorun var; sadece sağlık sisteminde değil, sosyal yardım dahil farklı sektörlerde" diyen Phiri, finansmanın kademeli olarak çekilmesiyle oluşacak boşlukların doldurulabilmesi için yeterli zamana ihtiyaç olduğunun altını çizdi.