Rusya, geniş çaplı işgalinin başlangıcından bu yana en az 20 bin Ukraynalı çocuğu zorla sınır dışı etti. Kiev, 2 bin çocuğu geri getirmeyi başardı. Bazı durumlarda geri dönüşler yıllar aldı.
Vlad Buriak, Rus güçlerinin Moskova’nın dört yıl önce başlattığı topyekûn savaşın ilk haftalarında işgal ettiği Zaporijya bölgesindeki Melitopol kentinden tahliye olmaya çalıştığında 16 yaşındaydı.
REKLAM
REKLAM
8 Nisan 2022’de içinde bulunduğu araç, Ukrayna kontrolündeki topraklardan önceki son kontrol noktası olan Vasylivka’da Rus askerleri tarafından durduruldu. Moskova birlikleri araçtaki yolcuları kontrol ederken arka koltukta oturan Vlad’ın elinde telefon vardı.
Vlad, Euronews’e yaptığı açıklamada Rus askerlerinin önce kendisini onları görüntülemekle suçladığını ve zorla araçtan indirdiğini söyledi.
Askerlerin öfkeli olduğunu anlatan Vlad, kimliğini ve yaşını kontrol ettikten sonra silahı kendisine doğrultarak “Seni şimdi öldüreyim mi?” diye sorduklarını aktardı.
“Gerçekten çok korkmuştum,” diyen Vlad, "Böyle bir durumda insanın ne yapabileceğine dair hiçbir fikrim yok," ifadelerini kullandı.
Önce bir "filtrasyon kampına" götürüldü.
Bu kamplar, Rusya’nın işgal ettiği Ukrayna bölgelerinde sivillere yönelik sorgulama, gözaltı ve zorla sınır dışı etme sisteminin parçası olarak biliniyor. Ardından bir polis merkezindeki hapishaneye, daha sonra da Melitopol’de cezaevine dönüştürülmüş eski bir otele nakledildi.
Vlad, burada yaşadıklarını Euronews’e anlattı.
“İşlerimden biri işkence odasını temizlemekti. İşkenceden sonra o özel odada çok fazla kan, çok sayıda tıbbi bandaj ve başka şeyler oluyordu. Çoğu zaman işkence bittikten sonra odayı temizliyordum; yerleri siliyor, çöpleri topluyordum."
Oradaki Rus askerlerinin “çoğunlukla” Ukraynalı sivillere ve Rusya’nın geniş çaplı saldırısının başladığı sırada Vasylivka’yı savunan askerlere işkence yaptığını söyledi.
"Polis merkezinin koridorlarının zeminini de yıkıyordum, mutfakta yardım ediyordum, mutfaktan mahkûmlara yemek dağıtıyordum. Temizlik ve başka işler de yaptım. Ama en zoru işkence hücresini temizlemekti."
Yakalandıktan sonra Rus güçleri, Vlad hakkında sahte bir sabıka kaydı da düzenledi ve onu uyuşturucu satmakla suçladı.
Vlad, Rusya’daki 90 günlük esaretin ardından serbest kalıp Ukrayna’ya dönebilmesini büyük ölçüde ailesinin, toplumun ve Ukraynalı yetkililerin yoğun çabalarına borçlu olduğunu kabul ediyor.
Ukrayna’ya bir çocuğun geri getirilmesi yıllar alabiliyor
Ukrayna, Rusya tarafından zorla sınır dışı edilen 20 bin çocuktan şimdiye kadar 2 binini geri getirebildi.
Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy’nin çocuklar için başlattığı 'Ukraynalı Çocukları Geri Getir (Bring Kids Back UA)' projesinin yöneticilerinden Maksym Maksymov, bu sayının başlı başına bir "dönüm noktası" olduğunu söylüyor.
Maksymov, Euronews’e yaptığı açıklamada, bir çocuğun Rusya’dan kaçırıldıktan sonra geri getirilmesinin, kimliğinin tespit edilmesinden dönüşün gerçekleşmesine kadar yıllar sürebildiğini belirtti.
“Bence 2 bin vaka önemli bir dönüm noktası,” diyen Maksymov, “içinde faaliyet yürüttüğümüz koşullar düşünüldüğünde” bunun anlamlı olduğunu vurguladı.
“Yerleşik kurallara sahip bir hukuki mekanizma ya da uluslararası bir izleme sistemi yok.”
Operasyonel ayrıntılara fazla giremeyeceğini ifade eden Maksymov, “Tek bir çocuğun geri getirilmesi için farklı alanlardan birçok ekibin kahramanca çaba göstermesi gerekiyor. 2 bin sayısı, yürütülen son derece cesur ve zor çalışmanın güçlü bir göstergesi," dedi.
Yale Üniversitesi’ne bağlı İnsani Araştırmalar Laboratuvarı, Rusya tarafından sınır dışı edilen Ukraynalı çocukların sayısını 35 bine daha yakın gösteriyor. Moskova ise bu sayının 700 bine ulaşabileceğini iddia ediyor.
ABD merkezli düşünce kuruluşu Savaş Araştırmaları Enstitüsü (Institute for the Study of War - ISW), sınır dışı edilen çocukların gerçek sayısının doğrulanmasının neredeyse imkânsız olduğunu savunuyor.
Ancak kuruma göre sonuç değişmiyor: "Rusya, Ukraynalı kimliklerini ortadan kaldırmak ve onları Ruslaştırmak amacıyla on binlerce, hatta muhtemelen yüz binlerce Ukraynalı çocuğu kaçırdı."
‘Ukraynalı kimliğinin yok edilmesi’
Vlad Buriak, Rusya’daki 90 günlük esareti sırasında psikolojik baskı ve istismara maruz kaldığını söyledi.
İnsanlara işkence eden Rus askerleri ve özel kuvvetlerin kendisine Ukrayna’nın “artık var olmadığını” söylediğini aktaran Buriak, "Ukrayna ordusunun çoktan çöktüğünü, cumhurbaşkanımızın kaçtığını ve buna benzer birçok beyin yıkama propagandası yapıyorlardı," dedi.
Maksym Maksymov ise bunun münferit olaylar olmadığını, Rus makamlarının zorla sınır dışı edilen Ukraynalı çocuklara yönelik standart uygulamaları olduğunu belirtti.
Maksymov, "Bunlar kasıtlı bir stratejinin, demografik mühendislik ve kimlik silme yönündeki bir devlet politikasının parçası," dedi.
Çocuk kaçırmalarının ve "endüstriyel ölçekte yeniden eğitim" uygulamalarının, toplulukları yeniden şekillendirmek ve çocukların sadakatini başka yöne çevirmek için araçsallaştırıldığını söyleyen Maksymov, bunun “bir nesli evinden koparmak” anlamına geldiğini ve Rusya’nın bu stratejiyi sistematik biçimde yürüttüğünü ifade etti.
ISW, Ukraynalı insan hakları aktivistlerinin ortaya çıkardığı belgelere atıfla, çocukların kaçırılmasının Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in önceliklerinden biri olduğunu belirtiyor.
Aktivistler, 18 Şubat 2022 tarihli Kremlin belgelerini ortaya çıkardı. Bu belgelerde, işgal altındaki doğu Luhansk ve Donetsk bölgelerindeki yetimhanelerden Ukraynalı çocukların alınarak “insani tahliye” adı altında Rusya’ya götürülmesine yönelik planlar yer alıyordu.
Belgeler, Rusya’nın özellikle ebeveyn bakımından yoksun, savunmasız Ukraynalı çocukları hedef almayı planladığını ve bunun tam ölçekli işgal başlamadan önce tasarlandığını gösteriyor.
Şu anda geçici olarak işgal altındaki bölgelerde yaklaşık 1,6 milyon Ukraynalı çocuğun bulunduğu belirtiliyor.
Rusya’nın stratejik yöntemi: ‘İzole et, yeniden programla, konuşlandır'
Kaçırılan çocuklara yönelik yerleşik bir strateji uygulandığını söyleyen Maksym Maksymov, çocukların ilk aşamada izole edildiklerini söyledi:
"Aileleri, öğretmenleri ve arkadaşlarıyla bağları koparılıyor; çocuk yönünü kaybediyor ve alışık olduğu destek yapılarından mahrum bırakılıyor."
İkinci aşamada ise "Rusya'nın çocukların kimliklerini söktüğünü" Maksymov, "Ukraynalı olmak saklanması gereken bir şey haline getiriliyor. Yeni belgeler, yeni vasiler ve 14 yaşında zorla verilen Rus vatandaşlığı, hukuki ve duygusal olarak geri dönüş yolunu kesmek için tasarlanıyor," diye konuştu.
Son aşamada ise kimlik zayıflatıldıktan sonra askerileştirme yapılmaya başlıyor. Maksymov bunu ise şöyle anlatıyor:
"Çocuklar devlet kontrolündeki programlara alınıyor; insansız hava araçlarıyla eğitim görüyor, saldırı tatbikatları yapıyor ve genel olarak savaş ideolojisini içselleştiriyorlar."
Maksymov’a göre bu süreç sonunda, 18 yaşına geldiklerinde zorla verilen Rus vatandaşlığı askerlik için temel oluşturuyor ve Ukraynalı çocuklar “alındıkları ülkeye karşı savaşmaya” gönderiliyor.
Maksymov, "Rusya’nın tasarladığı sürecin çizgisi bu: izole et, yeniden programla, sahaya sür," değerlendirmesini yaptı.
Vlad Buriak, bu sürecin ikinci ve üçüncü aşamalarından kaçmayı başardı. Vasylivka’da izole edildikten sonra Rusya’ya gönderilmediği için “şanslı” olduğunu söylüyor.
Vasylivka’daki bir hücrede 48 gün tek başına tutulduktan sonra Melitopol’e, işkence odalarını temizlediği cezaevine nakledilen Buriak,"Rusya’ya götürülmedim. Bu biraz da şansımdı," dedi.
Rusya’nın tam ölçekli işgalinin dördüncü yıl dönümü arifesinde Euronews'e konuşan ve şu an 20 yaşında olan Vlad, Zaporijya’da bulunan babasının onu geri getirmek için mücadele ettiğini defalarca vurguladı.
Rusya tarafından kaçırılan daha küçük yaştaki çocukların Ukrayna’ya geri döndürülmesi ise çok daha zor.
Çocuk ne kadar küçükse, o kadar zor
Vlad kaçırıldığında 16 yaşındaydı.
Maksym Maksymov, bu yaşta bir kişinin artık “Ukraynalı olarak kimlik geliştirmiş” olduğunu söylüyor.
"Kimin anne babası olduğunu, hangi okula gittiğini, dünyanın ne olduğunu, Ukrayna’nın ve Rusya’nın ne olduğunu biliyor. İçinde bulunduğu bağlamı anlıyor ve kendisine ne yapıldığını değerlendirebiliyor."
Ancak en küçük çocuklarda durum farklı. Henüz kimlik oluşum sürecinden bile geçmemiş oldukları için sağlam bir öz farkındalıkları bulunmuyor.
"Süreci zorlaştıran bir diğer unsur da şu: Yaşı küçük olan bir çocuk için vasilik ya da zorla evlat edinme işlemi daha kolay yürütülebiliyor. Genel olarak çocuk ne kadar küçükse, evlat edinmek isteyen ailelerin süreci ilerletmesi de o kadar kolay oluyor."
Ukraynalı yetkililer, özellikle çocuk yuvalarından alınan küçük yaştaki çocukların Rusya’da evlat edinme sitelerine konulduğu ya da hâlihazırda Rus ailelerin yanına yerleştirildiği çok sayıda vaka kaydetti.
Euronews, 2025 yazında Rusya’nın atadığı işgal yetkililerinin Ukrayna’nın Luhansk bölgesinde Ukraynalı çocuklara ait çevrimiçi bir "katalog" oluşturduğunu ortaya çıkardı.
Çocuklar, eğitim departmanı üzerinden zorla “evlat edinme” amacıyla listeleniyordu.
Veritabanında 294 Ukraynalı çocuk yer alıyordu. Kullanıcılar çocukları yaşa, cinsiyete ve göz ile saç rengi gibi fiziksel özelliklere göre “filtreleyebiliyordu.”
Çocuklar karakter özellikleriyle de tanıtılıyor, bazıları “itaatkâr” ya da “sakin” olarak tanımlanıyordu.
Pek çok vakada çocuklar “yetişkinlere karşı saygılı ve kibar”, “disiplinli”, “çatışmacı değil” ya da “verilen görevleri yerine getirmede güvenilir” şeklinde tarif edildi.
Katalogda, "En küçük çocuklarla ilgili en büyük zorluklardan biri, henüz bir öz farkındalıklarının ya da kimliklerinin oluşmamış olması," deniyor.
Ukraynalı çocukların yeniden entegrasyonu ve rehabilitasyonu
Kaçırılan Ukraynalı çocukların geri getirilmesi kimlik tespitiyle başlasa da, bir çocuk Ukrayna sınırını geçtiğinde süreç sona ermiyor.
Yeniden entegrasyon ve rehabilitasyonun, "Ukrayna hükümetinin politikasının temel sütununu" oluşturduğunu ifade eden Maksym Maksymov, "En hafif ifadeyle çok ağır şeyler yaşamış bir çocuk ya da gencin uzun vadeli iyileşmesini sağlayamazsak, o kişinin çocukluğunu ve normal hayatını geri kazandıramayız," dedi.
Maksymov, Ukrayna hükümetinin bu süreç için bir çerçeve oluşturduğunu anlattı.
Tam ölçekli işgal sırasında çocuk olan ve bugün 18 yaş altı ya da 18–23 yaş aralığında bulunan her geri dönen kişi için ilk adım ihtiyaçların belirlenmesi oluyor.
Maksymov, "Eğitime yeniden dahil edilmesi gerekiyor mu? Telafi derslerine ihtiyacı var mı? Psikolojik ihtiyaçları neler? Bir terapiste ihtiyacı var mı? Tıbbi gereksinimler var mı? Belgeleri yeniden düzenlenmeli mi?” diye sıraladı.
"Nerede yaşayacak? Aile durumu nedir? Yetim mi, yoksa Ukrayna’da bekleyen bir aile üyesi var mı? Tüm bu ihtiyaçlar değerlendiriliyor ve ‘bireysel koruma planı’ dediğimiz bir plan hazırlanıyor."
Bireysel koruma planı, geri dönen çocuğun ihtiyaçlarını ve bu ihtiyaçların nasıl karşılanacağını ortaya koyan bir belge.
Maksymov, her bir kişiye planın uygulanmasını takip eden bir vaka yöneticisi atandığını belirtiyor.
Bunun yanı sıra uzmanlardan oluşan bir ekip kuruluyor.
Maksymov, “Eğitim söz konusuysa Eğitim Bakanlığı’ndan biri dahil oluyor. Tıbbi ihtiyaç varsa Sağlık Bakanlığı’ndan bir yetkili devreye giriyor. Psikolojik rehabilitasyon gerekiyorsa bir psikolog sürece katılıyor," dedi.
Plan, kısa, orta ve uzun vadeli olmak üzere üç zaman diliminde uygulanıyor.
Üç ay sonra entegrasyon ve rehabilitasyon sürecinin nasıl ilerlediği değerlendiriliyor; gerekirse değişiklik yapılıyor. Ardından 12’nci ve 18’inci aylarda yeni kontroller gerçekleştiriliyor.
"Çocuğun ya da gencin gerekli desteği aldığından, destekleyici bir aile yapısına sahip olduğundan ve yeniden ayağa kalkabildiğinden emin olmak çok önemli bir süreç," diyen Maksymov, bunun çalışmanın "kritik ve hayati bir unsuru" olduğunu vurguladı.
Geri dönen çocukların önemli bir kısmı yetim. Kimileri işgal ve kaçırılma sırasında zaten yetimdi, kimileri ise savaş nedeniyle yetim kaldı.
Maksymov, "Geri dönen çocukların hiçbirinin yetimhanelere ya da kurumlara yerleştirilmemesiyle gurur duyuyoruz. Her bir çocuk için ya biyolojik ailesiyle ya koruyucu aileyle ya da evlat edinen bir aileyle aile temelli bakım sağlanıyor," diye konuştu.
Bu hususun, en az çocukların geri getirilmesi kadar önemli olduğunun altını çizen Maksymov, "Rusya’nın Ukrayna’yı işgalindeki daha geniş amaçlara bakın. Bunun hiçbir zaman sadece toprak, köy ya da şehir meselesi olmadığı açık. Amaç her zaman Ukrayna’yı jeopolitik, siyasi, kültürel ve ekonomik olarak boyunduruk altına almaktı. Mücadele bununla ilgili," yorumunu yaptı.
Bu bağlamda “çocuk çalmak” daha geniş bir anlam taşıyor.
Maksymov, "Bugün Rusya’nın çocukları çalmak için fiziksel olarak bir yerden başka bir yere götürmesi gerekmiyor. Bunu yerinde yeniden programlayarak da yapabiliyor.”
Pasaportlaştırma, ideolojik telkin ve askerîleştirme politikaları sonucunda çocuk ya da genç “zihinsel olarak Ukrayna’dan koparılıyor.”
Maksymov sözlerini şöyle tamamladı:
"Ülkeyi boyunduruk altına almak ve Ukrayna toplumunun temellerini aşındırmak, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaşın temel amaçlarından biri."