Küresel ve yükselen 21 güç lideri, savaşların dünya düzenini zorladığı bir dönemde Bişkek’teki ŞİÖ zirvesinde buluşuyor. Çin ve Rusya örgütü Batı’ya karşı nüfuz aracı olarak kullanırken, orta güçler yeni ekonomik ve siyasi ivme arıyor.
Şanghay İşbirliği Örgütü’nün (ŞİÖ) yıllık zirvesi, hızla değişen çok kutuplu Avrasya’da bölgesel güçlerin yükselişiyle birlikte yeni ittifaklar, hedefler ve fırsatlar peşinde koşan 21 ülkeden farklı dünya liderlerini Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te buluşturuyor.
REKLAM
REKLAM
İki gün sürecek zirve pazartesi günü başladı ve siyasi, ekonomik ve güvenlik alanlarındaki temas ve işbirliklerine, uzun süredir vaat edilen bir kalkınma bankasına, bağlantısallığa, savaşlar ve çatışmalar nedeniyle zorlanan enerji ve ticaret yollarına ve Küresel Güney’in belirleyici meydan okumalarına odaklanıyor.
ŞİÖ’nün Çin, Hindistan, Pakistan, Rusya, Belarus, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Tacikistan’dan oluşan 10 üyesi, dünya nüfusunun yüzde 40’ından fazlasını temsil ediyor.
Giderek daha fazla kendisini Batı öncülüğündeki düzene alternatif bir yapı olarak konumlandıran örgüte, Orta Asya ve kıtanın geri kalanını, Güney Kafkasya’yı ve Orta Doğu’yu kapsayan en az 15 ülkeden liderler “diyalog ortağı” statüsüyle katılıyor; bunlar arasında Türkiye, Mısır, Suudi Arabistan, Katar, Vietnam’ın yanı sıra Özbekistan, Azerbaycan ve Ermenistan da yer alıyor.
25. yılını kutlayan blok, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bölgesel güvenlik sorunlarını ele almak için kurulmuştu; ancak zaman içinde çok katmanlı ticaret, güvenlik ve siyasi işbirliği alanında etkili bir güç merkezine dönüştü.
Zirvenin teması olan “ŞİÖ’nün 25 yılı (kaynak İngilizce): sürdürülebilir barış, kalkınma ve refah için birlikte” ifadesi, 21 liderin hızla değişen dünyaya yanıtlar üretmek, nüfuz alanı inşa etmek ve muhtemelen yeni ittifaklar kurmak üzere bir araya geldiği bu buluşmada, başlı başına dünyaya verilmiş bir mesaj niteliği taşıyor.
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Hindistan Başbakanı Narendra Modi, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, aralarında İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkian ile Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres’in de bulunduğu diğer devlet ve hükümet başkanlarıyla birlikte pazartesi günü Bişkek’e geldi; liderler burada bir dizi ikili görüşme gerçekleştirecek ve ardından geleneksel Orta Asya spor ve kültür etkinliği olan Dünya Göçebe Oyunları’nın açılışına katılacak.
ŞİÖ, Rusya’nın Ukrayna’daki savaşı, küresel ekonomiye geniş çaplı etkileri olan İran’daki savaş ile örgüt içindeki büyük ve orta ölçekli güçlerin küresel etki alanlarını genişletme çabasının bu yılki toplantının ana gündem maddeleri arasında yer aldığını açıkladı. Ev sahibi ülke Kırgızistan ise büyük projeler için bir ŞİÖ Kalkınma Fonu ile Yatırım Fonu kurulmasını ilerletmeyi hedefliyor.
İran’daki savaş dünya çapındaki transit ve tedarik zincirlerini yeniden şekillendirirken, yeni enerji ve ulaşım koridorlarını da kapsayan ekonomik bağlantısallık fırsatlarının geliştirilmesi de başlıca hedefler arasında.
İlişkilerde 'altın dönem'
Kırgızistan Cumhurbaşkanı ve zirvenin ev sahibi Sadır Caparov, mevkidaşı Şi’yi Bişkek’e varışında karşıladı; iki lider “ebedi iyi komşuluk, dostluk ve işbirliği” anlaşmasını imzaladı. Kırgız Cumhurbaşkanlığı, yaptığı açıklamada bu anlaşmanın yeni dönemde kapsamlı bir stratejik ortaklık niteliği taşıdığını belirtti.
Şi, Çin ile Kırgızistan arasındaki ilişkileri gelişimin “altın dönemi” olarak nitelendirdi.
Pazartesi günü Sadır Caparov, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Hindistan Başbakanı Narendra Modi, Moğolistan Cumhurbaşkanı Uhnaagiyn Hurelsuh, Laos Cumhurbaşkanı Thongloun Sisoulith, Togo Cumhurbaşkanı Faure Gnassingbé, Vietnam Devlet Başkan Yardımcısı Vo Thi Anh Xuan ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkian ile peş peşe ikili görüşmeler yaptı.
ABD ve AB Orta Asya’daki varlıklarını aktif biçimde artırırken, Çin de bölge genelinde hızla ekonomik angajman kurmaya çalışıyor. Çin’i Orta Asya üzerinden Batı’ya bağlayacak büyük ulaşım ve altyapı projeleri geliştiriliyor; Asya, Orta Doğu ve Güney Avrupa arasındaki taşıma güzergâhlarını kısaltması beklenen Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolu bunlardan biri.
Sanayi işbirliği ve ulaşım bağlantısının Taşkent açısından başlıca öncelikler arasında yer alması nedeniyle, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev de Orta Asya ülkelerinin hızla gelişen altyapı projelerini Afganistan’a ve Hint Okyanusu’ndaki limanlara bağlayan Trans-Afgan Koridoru’nu gündeme taşımak için Bişkek’e geldi.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, pazartesi günü Bişkek’te, eski rakiplerin tarihi barış sürecinde atılacak sonraki adımları ele almak üzere yeni bir barış görüşmesi turu gerçekleştirdi.
İki lider ayrıca yeni ticaret ve enerji işbirliği imkânlarını, bunun yanı sıra Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası (TRIPP) üzerinden yürütülen kritik Orta Koridor projelerini masaya yatırdı.
Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev de Azerbaycanlı mevkidaşıyla bir araya gelerek ortak bölgesel projeler üzerinden yürütülecek ticaret ve yatırımları görüştü.
Putin de pazartesi günü bölgesel zirveye damgasını vurmak amacıyla Bişkek’e geldi ve Moskova’nın zayıflayan ekonomisi gölgesinde Şi ile bir görüşme yapacak.
Rus liderin, Rusya’nın Ukrayna’daki savaşı ve Karadeniz güvenliğini görüşmek üzere Erdoğan’la, ayrıca ABD ve İsrail’le yaşanan askeri karşı karşıya gelişte İran’a güçlü biçimde destek veren Moskova’nın yakın müttefiki olan Pezeşkian’la da bir araya gelmesi öngörülüyor.
Putin’in, Moskova’nın Erivan’ın AB üyeliğine başvurma niyetine yönelik uyarılarının ardından Paşinyan’la da bir görüşme yapması bekleniyor.