Demir eksikliği olan birçok kişiye hemen teşhis konulamıyor; bu nedenle durumları uzun süre fark edilmeyip tedavi edilmeden kalabiliyor.
Demir eksikliği, dünya genelinde bir milyardan fazla insanı etkileyen en yaygın beslenme yetersizliğidir, ancak birçok kişi yeterince demir almadığının farkında değildir.
Demir, kırmızı et, baklagiller, kuru meyveler ve diğer bazı gıdalarda bulunan, vücutta önemli rol oynayan temel bir mineraldir. Vücutta oksijen taşıyan kırmızı kan hücrelerindeki protein olan hemoglobinin ve kaslara oksijen sağlayan miyoglobinin yapımına yardımcı olur (kaynak İngilizce). Demir ayrıca enerji üretimi, bağışıklık sistemi işlevi, büyüme ve beyin gelişimi için de gereklidir.
Bir kişi yeterince demir alamadığında ya da vücudunda tutamadığında, yorgunluk veya konsantrasyon güçlüğü yaşayabilir ya da hiçbir belirti görülmeyebilir. Vücuttaki demir depoları tükendikçe demir eksikliği, kandaki oksijen taşınmasını zorlaştıran ve ciddi komplikasyonlara yol açabilen demir eksikliği anemisine dönüşebilir.
Oxford Üniversitesi Demir Biyolojisi Profesörü Hal Drakesmith, Euronews'e, "Demir eksikliği nedeniyle insanlar nadiren ölür, ancak bunun küresel ölçekte çok büyük bir etkisi var," dedi. Drakesmith, "Yeterince demiriniz yoksa yeterince enerjiniz de olmaz," diye konuştu.
Bazı kişiler demir eksikliği açısından daha yüksek risk altında; ergen kızlar ve yoğun adet gören kadınlar buna dahildir. Hamile kadınlar ve fetüsleri ile bebekler ve çocukların büyüme ve gelişim için fazladan demire ihtiyacı olur ve bunu her zaman yalnızca beslenmeyle karşılamak mümkün değildir.
Yaşlı kişiler, bağırsak kanaması veya kronik sağlık sorunları nedeniyle demir eksikliği yaşayabilir. 2022 tarihli bir çalışma (kaynak İngilizce), Avrupa'da nispeten sağlıklı yaşlı yetişkinler arasında demir eksikliğinin oldukça yaygın olduğunu ortaya koydu. Avusturya ve Portekiz'de yaşayan 80 yaş ve üzerindekiler en yüksek risk altındaydı.
Kırmızı et veya diğer demir açısından zengin gıdalar bakımından yoksul diyetler de demir eksikliğine katkıda bulunabilir. Sık kan bağışında bulunan kişiler demir eksikliğine girebilir; Drakesmith'e göre bu kişiler genellikle kan vermeden önce test ediliyor.
Drakesmith, "Bu durum son derece yaygın," dedi.
Buna rağmen demir eksikliği olan birçok kişiye hemen teşhis konulmuyor. Drakesmith, yaygın belirtilerin belirsiz ve demir eksikliğine özgü olmadığını, durumun gelişmesinin zaman aldığını, çünkü insanların demirlerini bir anda kaybetmediğini söyledi.
Demir ve demiri depolayan bir protein olan ferritin, wellness çevrelerinde popüler bir konu haline geldi. Düşük demire sahip kişilerin soluk cilt ve saçların incelmesi gibi görünür işaretlerle "ferritin face" adı verilen bir görünüme sahip olduğu yönündeki viral iddia, Drakesmith'e göre "klinik açıdan yararlı değil". Ancak bu trend demir eksikliği konusunda farkındalığı artırır ve belirtileri olan kişileri test yaptırmaya yönlendirirse, Drakesmith buna tamamen destek veriyor.
İrlanda'daki University College Cork'ta beslenme alanında kıdemli öğretim görevlisi Elaine McCarthy, demir eksikliği için rutin taramaların, yüksek riskli gruplar arasında bile nadir olduğunu söyledi. Örneğin gebelikte kan testleri standarttır, ancak genellikle hemoglobin ölçülür.
McCarthy, Euronews'e, "Bu bir sorun, çünkü hemoglobin demir durumundaki değişikliklerin çok geç aşamada ortaya çıkan bir göstergesidir; bu da eksikliğin en erken evresindeki kişileri kaçırdığımız ve durumun kötüleşmesini önleme fırsatını yitirdiğimiz anlamına geliyor," dedi.
McCarthy, hemoglobin ile demirin depolandığı ferritinin birlikte test edilmesini savunuyor. Ferritin, "demir durumundaki en erken değişikliklerin göstergesi" olarak işlev görüyor.
Eylül ayında Amerikan Hematoloji Derneği (ASH), demir eksikliğinin teşhisine yönelik yeni klinik kılavuzlar (kaynak İngilizce) yayımladı. Buna göre yetişkinler, hamile kadınlar ve adet gören kişiler için serum ferritininin 15 µg/L yerine 30 mikrogram/litre veya daha düşük olması, demir eksikliği tanısı için yeterli görülüyor. Bu, European Crohn's and Colitis Organisation (kaynak İngilizce) tarafından yapılan önerilerle uyumlu.
Ancak Drakesmith'e göre, doğru ferritin eşiğinin belirlenmesi konusunda dünya çapında henüz bir uzlaşı yok.
Drakesmith, "O ferritin eşiğini nereye koyduğunuz, demir eksikliğinin görülme sıklığını temelde belirleyecektir," dedi. Drakesmith, "Bence teşhisi kaçırmamak için temkinli davranmaları son derece mantıklı. Ancak aynı zamanda, muhtemelen o kadar da demir eksikliği olmayan kişileri de içeri dahil edebilirsiniz," diye ekledi.
Yalnızca ferritin düzeylerine dayanmak da tüm demir eksikliği vakalarını yakalamaz. Kronik böbrek hastalığı gibi iltihabi durumları (kaynak İngilizce) olan kişiler, normal hatta yüksek ferritin düzeylerine sahip olabilir ancak yine de demir açısından düşük olabilir. Vücuttaki inflamasyon, demir depoları düşük olsa bile ferritin düzeylerinin yükselmesine neden olabilir.
Avrupa'daki tavsiyelere göre, iltihabi durumları olan kişilerin serum ferritini 100 µg/L'ye kadar çıkabilir ve bu kişiler yine de demir eksikliği yaşayabilir.
Demir eksikliği, altta yatan neden belirlenip çözüldüğü sürece genellikle takviyelerle giderilebilir. Ancak Drakesmith'e göre demir takviyeleri, kabızlık ve mide ağrısı gibi yan etkilere yol açabilir ve bu da insanların tedaviyi sürdürme isteğini azaltabilir.
McCarthy'ye göre fazla demir de sorun olabilir. Çok yüksek dozlar, özellikle çocuklar için ölümcül olabilir (kaynak İngilizce).
McCarthy, "Demir eksikliği veya demir eksikliği anemisi tanısı almamışsanız demir takviyesi kullanmamalısınız," dedi. McCarthy, "Vücudunuzun aslında demire ihtiyacı yoksa, yüksek dozda demir takviyeleri tehlikeli olabilir," diye uyardı.