AB, İran'a yeni yaptırımlar açıkladı; ancak ticaret, çok düşük seviyelerde de olsa sürüyor. Almanya, Birlik'in ülkeyle en büyük ticaret ortağı olmayı sürdürüyor.
AB bakanları bu hafta, insan hakları ihlalleri ve Tahran’ın Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik tam kapsamlı işgaline verdiği destek nedeniyle baskıyı artırmak amacıyla İran’a yönelik yeni yaptırımları onayladı.
AB, İran’a ilk yaptırımları 2000’lerin sonlarında, Tahran’ın nükleer programına ilişkin BM Güvenlik Konseyi’nin bir dizi tedbiriyle paralel biçimde uygulamaya başladı — 2006’da İran’dan uranyum zenginleştirmeyi ve nükleerle bağlantılı ticareti askıya almasını talep eden kararlarla.
Devam eden insan hakları ihlallerine karşılık 2011’de daha sert tedbirler devreye sokuldu. Yaptırımlar o tarihten bu yana her yıl yenilendi ve son olarak Nisan 2026’ya kadar uzatıldı.
Buna rağmen ticaret tamamen kesilmedi.
Eurostat’a göre 2024’te AB ile İran arasındaki mal ticaretinin toplam hacmi 4,6 milyar avroya ulaştı. AB’nin ithalatı 850 milyon avro, ihracatı ise 3,7 milyar avro oldu. Böylece AB lehine yaklaşık 2,9 milyar avroluk ticaret fazlası oluştu.
Hizmet ticareti de sürdü. Avrupa Komisyonu’na göre 2023’te karşılıklı hizmet ticareti 1,68 milyar avroya ulaştı; AB’nin ithalatı 800 milyon, ihracatı 870 milyon avro oldu.
AB ticaretindeki pay
İran, genel olarak AB için büyük bir ticaret ortağı değil. 2024’te AB’nin AB dışı ülkelere yaptığı mal ihracatının sadece yüzde 0,1’i İran’a gitti.
AB’nin İran’dan alımları da o kadar düşük ki, blok dışından yapılan toplam ithalata kıyasla İran’ın payı yüzde 0’a yuvarlanıyor.
2000’lerin ortasında her iki pay da yaklaşık yüzde 1, hatta biraz üzerindeydi.
Bu gerileme, ticarete konu mal değerlerine de yansıyor. 2004’te AB-İran ticareti toplam 19,5 milyar avroydu; 2011’de 27 milyar avronun üzerine çıkarak zirve yaptı.
Eurostat’ın mevcut en güncel verilerine göre 2024’e gelindiğinde bu rakam 4,56 milyar avroya düştü.
2011 yaptırımlarının ardından ticaret 2013’te 6,1 milyar avroya geriledi. Ardından toparlanarak 2017’de 20,7 milyar avroya çıktı; bu kısmen 2015’te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olarak bilinen nükleer anlaşmayla ilişkilendiriliyor.
2019’da yaptırımların yeniden devreye girmesiyle ticaret yeniden keskin bir düşüşle 5,1 milyar avroya indi ve o tarihten bu yana bu seviyeye yakın seyretti.
2000’lerde dış ticaret dengesi genel olarak İran lehineydi. 2011’de yaptırımlar sıkılaştırıldığından beri ise AB çoğunlukla fazla veriyor; ihracat ithalatı aşıyor.
AB-İran ticaretinin üçte birini Almanya oluşturuyor
2024 itibarıyla Almanya, AB içinde İran’ın en büyük ticaret ortağıydı. Blokun İran’la toplam ticaretinin neredeyse üçte biri (yüzde 32,6) Almanya’nın payına düşüyordu.
Almanya, İran’dan 212 milyon avroluk mal ithal ederken ihracatı 1,27 milyar avroya ulaştı.
İtalya, yüzde 15,6 payla İran’ın AB’deki ikinci büyük ticaret ortağıydı. İran’dan ithalat 185 milyon avro, ihracat ise 528 milyon avro oldu.
Hollanda, toplam ticarette yüzde 13,3 payla üçüncü sıradaydı. İran’dan 62 milyon avroluk mal ithal etti, 607 milyon avroluk ihracat yaptı. Toplam ticarette üçüncü olsa da İran’a ihracatta AB’nin ikinci büyük ülkesi konumundaydı.
İran’la 200 milyon avronun üzerinde ticaret hacmine sahip diğer AB üyeleri arasında Belçika, İspanya, Fransa ve Bulgaristan da yer aldı.
İran, bazı AB ülkelerine onlardan aldığına kıyasla biraz daha fazla satış yapıyor, ancak tutarlar küçük ve ekonomik açıdan anlamlı değil.
Yalnızca İsveç ve Lüksemburg’un İran’dan ithalatı, İran’a ihracatlarını az da olsa aştı; denge her iki ülkede de 5 milyon avronun biraz üzerinde.
AB ile İran arasında en çok ticareti yapılan ürünler
İran, Dünya Ticaret Örgütü üyesi olmadığı ve AB ile İran arasında ikili bir ticaret anlaşması bulunmadığı için İran’la ticaret AB’nin genel ithalat rejimine tabi.
Avrupa Komisyonu’na göre makine ve ulaşım ekipmanları, AB’nin İran’a ihracatında en büyük kalemi oluşturuyor.
2024’te bu kategorideki ihracat 1,28 milyar avroya ulaştı ve AB’nin İran’a toplam ihracatının yüzde 34’ünü oluşturdu. Kimyasallar ve ilgili ürünler de yaklaşık 1,13 milyar avro ile, yani yüzde 31 civarıyla, büyük paya sahipti.
AB’nin İran’dan ithalatı birkaç kalemde yoğunlaşıyor. Gıda ve canlı hayvanlar yaklaşık 305 milyon avro ile (AB’nin İran’dan ithalatının yüzde 37’si) en büyük payı oluşturuyor.
Hammaddesine göre sınıflandırılan mamuller yaklaşık 180 milyon avro (yüzde 22) ile bunu izliyor. Kimyasallar ve ilgili ürünler yaklaşık 188 milyon avro (yüzde 23), yenilmeyen ham maddeler (yakıtlar hariç) ise yaklaşık 89 milyon avro (yüzde 11) tutuyor.