Avrupa Birliği İran’a yeni yaptırımlar açıkladı, ancak ticaret çok düşük seviyelerde de olsa sürüyor. Almanya ise İran'ın AB ülkeleri arasındaki en büyük ticaret ortağı olmayı sürdürüyor.
Avrupa Birliği (AB) bakanları, bu hafta İran’a yönelik yeni yaptırımları onayladı. Amaç, Tahran’ın insan hakları ihlalleri ve Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik kapsamlı işgaline verdiği desteğe karşı baskıyı artırmak.
REKLAM
REKLAM
AB, İran’a yönelik ilk yaptırımları 2000’lerin sonlarında uygulamaya başlamıştı. Bu yaptırımlar, Tahran’ın nükleer programına ilişkin Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) kararlarını yansıtarak 2006’da İran’dan uranyum zenginleştirmeyi ve nükleer ticaretle ilgili faaliyetleri durdurmasını talep etmişti.
İnsan hakları ihlallerinin devam etmesi üzerine 2011’de daha kapsamlı önlemler devreye alındı. Yaptırımlar o tarihten bu yana her yıl yenileniyor ve en son 2026 Nisan ayına kadar uzatılmıştı.
Buna rağmen, yaptırımlar ticareti tamamen kesmiş değil.
AB İstatistik Ofisi Eurostat’a göre 2024’te AB ile İran arasındaki mal ticaretinin toplam hacmi 4,6 milyar euroya ulaştı. AB’nin ithalatı 850 milyon euro, ihracatı ise 3,7 milyar euro oldu. Böylece AB lehine yaklaşık 2,9 milyar euroluk ticaret fazlası oluştu.
Hizmet ticareti de sürdü. Avrupa Komisyonu’na göre 2023’te karşılıklı hizmet ticareti 1,68 milyar euroya ulaştı; AB’nin ithalatı 800 milyon, ihracatı 870 milyon euro oldu.
AB ticaretindeki pay
İran, genel olarak AB için büyük bir ticaret ortağı değil. 2024’te AB’nin AB dışı ülkelere yaptığı mal ihracatının sadece yüzde 0,1’i İran’a gitti.
AB’nin İran’dan alımları da o kadar düşük ki, blok dışından yapılan toplam ithalata kıyasla İran’ın payı yüzde 0’a yuvarlanıyor.
2000’lerin ortasında her iki pay da yaklaşık yüzde 1, hatta biraz üzerindeydi.
Bu gerileme, ticarete konu mal değerlerine de yansıyor. 2004’te AB-İran ticareti toplam 19,5 milyar euroydu; 2011’de 27 milyar avronun üzerine çıkarak zirve yaptı.
Eurostat’ın mevcut en güncel verilerine göre 2024’e gelindiğinde bu rakam 4,56 milyar euroya düştü.
2011 yaptırımlarının ardından ticaret 2013’te 6,1 milyar euroya geriledi. Ardından toparlanarak 2017’de 20,7 milyar euroya çıktı. Bu kısmen 2015’te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olarak bilinen nükleer anlaşmayla ilişkilendiriliyor.
2019’da yaptırımların yeniden devreye girmesiyle ticaret yeniden keskin bir düşüşle 5,1 milyar euroya indi ve o tarihten bu yana bu seviyeye yakın seyretti.
2000’lerde dış ticaret dengesi genel olarak İran lehineydi. 2011’de yaptırımlar sıkılaştırıldığından beri ise AB çoğunlukla fazla veriyor; ihracat ithalatı aşıyor.
AB-İran ticaretinin üçte birini Almanya oluşturuyor
2024 itibarıyla Almanya, AB içinde İran’ın en büyük ticaret ortağıydı. AB'nin İran’la toplam ticaretinin neredeyse üçte biri (yüzde 32,6) Almanya’nın payına düşüyordu.
Almanya, İran’dan 212 milyon euroluk mal ithal ederken ihracatı 1,27 milyar euroya ulaştı.
İtalya, yüzde 15,6 payla İran’ın AB’deki ikinci büyük ticaret ortağıydı. İran’dan ithalat 185 milyon euro, ihracat ise 528 milyon euro oldu.
Hollanda, toplam ticarette yüzde 13,3 payla üçüncü sıradaydı. İran’dan 62 milyon euroluk mal ithal etti, 607 milyon avroluk ihracat yaptı. Toplam ticarette üçüncü olsa da İran’a ihracatta AB’nin ikinci büyük ülkesi konumundaydı.
İran’la 200 milyon euronun üzerinde ticaret hacmine sahip diğer AB üyeleri arasında Belçika, İspanya, Fransa ve Bulgaristan da yer aldı.
İran, bazı AB ülkelerine onlardan aldığına kıyasla biraz daha fazla satış yapıyor, ancak tutarlar küçük ve ekonomik açıdan anlamlı değil.
Yalnızca İsveç ve Lüksemburg’un İran’dan ithalatı, İran’a ihracatlarını az da olsa aştı; denge her iki ülkede de 5 milyon euronun biraz üzerinde.
AB-İran ticaretinde en çok işlem gören ürünler
İran ile ticaret, AB’nin genel ithalat rejimi çerçevesinde yürütülüyor. İran, Dünya Ticaret Örgütü üyesi değil ve AB ile İran arasında ikili bir ticaret anlaşması bulunmuyor.
Avrupa Komisyonu verilerine göre, AB’den İran’a en çok ihraç edilen ürünler makine ve ulaşım ekipmanları oluyor. 2024’te bu kategorideki ihracat toplam 1,28 milyar euroya ulaştı ve AB’nin İran’a toplam ihracatının yüzde 34’ünü oluşturdu. Kimya ve ilgili ürünler de büyük paya sahip; yaklaşık 1,13 milyar euro ile toplam ihracatın yüzde 31’ini kapsıyor.
AB’nin İran’dan ithalatı ise sınırlı sayıda ürün grubunda yoğunlaşıyor. En büyük pay gıda ve canlı hayvanlarda, yaklaşık 305 milyon euroyla AB’nin İran’dan ithalatının yüzde 37’sini oluşturuyor.
Bunu takiben malzeme bazlı işlenmiş ürünler yaklaşık 180 milyon euro (yüzde 22), kimya ve ilgili ürünler yaklaşık 188 milyon euro (yüzde 23) ve işlenmemiş, yenilemez hammaddeler (yakıtlar hariç) yaklaşık 89 milyon euro (yüzde 11) seviyesinde gerçekleşiyor.