Orta Doğu'da savaş tırmanırken Uluslararası Enerji Ajansı, uzaktan çalışma, hız sınırı ve toplu taşımayla petrol talebinin azaltılmasını talep etti.
Uluslararası Enerji Ajansının (IEA) bir raporuna göre, Hürmüz Boğazı'nın kapanması nedeniyle küresel petrol arzında yaşanan “dramatik” bozulmaya dikkat çekilerek, hükümetlere uzaktan çalışmayı teşvik etmeleri, hız sınırlarını düşürmeleri ve büyük şehirlerde otomobil kullanımına muhtemel kısıtlamalar getirilmesinin yanı sıra toplu taşımaya geçişi özendirmeleri çağrısı yapılıyor.
REKLAM
REKLAM
28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri saldırılar başlatmasından bu yana petrol fiyatları varil başına 100 doların üzerine fırlayarak ekonomileri sarstı ve enerji piyasalarının kırılganlığını gözler önüne serdi.
Analistler, siyasi düzeyde gemilere Süveyş üzerinden refakat edecek olası bir deniz misyonu üzerine yürütülen görüşmelere rağmen gerilimin düşeceğine dair işaret bulunmaması nedeniyle fiyatların varil başına 200 dolara ulaşabileceğini öngörüyor. Bu fikir önce ABD Başkanı Donald Trump, ardından Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron tarafından gündeme getirilmiş ancak Uluslararası Denizcilik Örgütü Başkanı Arsenio Dominguez, güvenlik gerekçeleriyle bunu kısa süre önce reddetmişti.
IEA, mevcut kesintiyi, küresel üretim ve taşımacılığın yüzde 20’sini, yani yaklaşık 15 milyon varil ham petrol ve beş milyon varil petrol ürününü oluşturan hayati bir ticaret geçidinin fiilen kapanmasına neden olan Orta Doğu’daki tırmanan gerilimlerin tetiklediği “modern tarihin en büyük arz şoku” olarak tanımlıyor.
“Hürmüz Boğazından geçişlerin yeniden başlaması, petrol ve gaz akışlarını istikrara kavuşturmak ve piyasalardaki ve fiyatlardaki baskıları hafifletmek için atılabilecek en önemli tek adımdır,” uyarısında bulunulan IEA raporunda, “Bu arada dünya genelinde ülkeler arzı artırmak ve keskin fiyat artışlarının tüketiciler üzerindeki etkisini azaltmak için çeşitli önlemler alıyor,” ifadesi yer alıyor.
Uzaktan çalışma, daha düşük hız, daha az hava yolculuğu
IEA’ya göre uzaktan çalışma, otoyollarda hızların düşürülmesi, toplu taşımanın artırılması, araç paylaşımı ve daha akıllı sürüş, yakıt kullanımını hızla azaltabilir; ajans, petrol talebini kısmak için hükümetlerin bu tür önlemleri teşvik etmesini istiyor.
Karayolu taşımacılığı, küresel petrol talebinin yaklaşık yüzde 45’ini oluşturuyor; ancak bu pay, Güney Kore’de yaklaşık üçte birden Avrupa ve Latin Amerika’nın bazı bölgelerinde üçte ikiye kadar geniş bir yelpazede değişiyor. Daha varlıklı ekonomilerde, yollardaki enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 60’ından binek otomobiller sorumlu.
Ancak IEA’nın stratejisi karayollarıyla sınırlı değil.
Paris merkezli ajans, alternatiflerin bulunduğu güzergâhlarda hava yolculuklarının kısılmasının da önemli tasarruflar sağlayabileceğini belirtiyor. Kısa vadede, yalnızca iş amaçlı uçuşlar yaklaşık yüzde 40 azaltılabilir ve bu yaklaşım şirketlerin seyahatleri kısmaya yönelik çabalarıyla yaygın şekilde benimsenirse, uçak yakıtı talebini yüzde 7 ila 15 arasında düşürebilir.
Devam eden küresel krize yanıt olarak, birçok ülke uzaktan çalışmayı genişletti. Filipinler ve Pakistan, kamu çalışanları için dört günlük çalışma haftası uygulamasına geçti. Sri Lanka ise çarşamba günleri kamu dairelerini kapattı.
Lao PDR, Tayland ve Vietnam evden çalışmayı aktif biçimde teşvik ediyor. Benzer önlemler, hükümetlerin petrol talebini düşürmek için çalışanlara evde kalma çağrısı yaptığı 2022-23 enerji krizi sırasında Avrupa genelinde de görülmüştü.
Acil petrol rezervleri tek başına yeterli değil
400 milyon varile denk gelen acil rezervlerin serbest bırakılmasına rağmen, yetkililer dünyanın piyasaları istikrara kavuşturmak için yalnızca arz artışına güvenemeyeceği uyarısında bulunuyor. Dalgalı ve belirsiz bir ortamda IEA, dünyanın bir petrol şokundan sadece üretimi artırarak çıkamayacağını, daha düşük tüketime uyum sağlaması gerektiğini açıkça vurguluyor.
Bu, IEA üyesi ülkelerin, ajansın 1974’te kuruluşundan bu yana petrol piyasalarını istikrara kavuşturmak için altıncı kez koordineli acil eyleme başvurması anlamına geliyor. Benzer kolektif müdahaleler 1991, 2005, 2011 ve 2022’de iki kez gerçekleştirilmişti.
Ajans, mevcut krizin petrolün ötesine uzanarak doğal gaz akışlarında da kesintilere yol açtığını, bunun da elektrik arz güvenliği ve fiyatlar üzerinde zincirleme etkiler yarattığını belirtiyor.
Piyasa istihbaratı ve ticaret şirketi Kpler’de kıdemli ham petrol analisti olan Johannes Rauball, Hürmüz’ün iki ay daha kapalı kalması halinde arz risklerinin “sert biçimde artacağını” söyledi.
Rauball, “Orta Doğu’dan Avrupa’ya doğru yola çıkan son variller hâlâ ulaşmaya devam ediyor, dolayısıyla bölgeden gelen akışların azalmasının doğrudan etkisi henüz tam olarak hissedilmedi," dedi.
Rauball’a göre bu yüksek maliyetler, en kötü senaryoda Avrupa rafinerilerini ciddi baskı altına sokarak, hammadde maliyetlerinin aşırı yükselmesiyle talep yıkımına ve rafineri kapasite kullanımında zorunlu kesintilere yol açabilir.
“Mevcut kriz, küresel petrol piyasası tarihinde ham petrol arzındaki en büyük kesinti olmaya doğru gidiyor. Ortadoğu’dan gelebilecek yaklaşık 10 milyon varil ham petrol ve kondensat kaybı, küresel tüketimin yaklaşık yüzde 10’una tekabül ediyor ve keskin, kısa vadeli bir şok anlamına geliyo,r” dedi.
Petrol talebinin ötesinde
IEA ayrıca yükselen enerji maliyetlerinin en yoksul haneleri en ağır biçimde vurma riski taşıdığı uyarısında bulunarak, hükümetleri bu darbenin etkisini hafifletmek için hedefli mali destek sağlamaya çağırdı.
Avrupa Birliğinde liderler, ulusal vergiler, şebeke ücretleri ve karbon maliyetleri de dahil olmak üzere tüketicilerin elektrik faturalarını hafifletmeye yönelik kısa vadeli önlemleri ele almak üzere perşembe günü kritik bir zirvede bir araya geldi.
Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, İran’a karşı yürütülen savaşın enerji üzerinde “anında etkisi” olduğunu kabul etti.
AB liderleri şu ana kadar, 27 üyeli Birliğin esasen bir enerji fiyatlandırma kriziyle karşı karşıya olduğunu dile getirdi. Ancak von der Leyen, perşembe günü ilk kez, ayrıntıya girmeden gazetecilere mevcut krizin “gelecekteki arz risklerine ilişkin soru işaretleri doğurduğunu” söyleyerek “harekete geçmeliyiz” dedi.