Gıda enflasyonu 2023'teki zirvesinden sert biçimde geriledi; ancak Avrupa'da market fiyatları hâlâ pandemi öncesine kıyasla neredeyse üçte bir daha yüksek ve bunun kalıcı nedenleri yapısal.
Enflasyon düşmüş durumda, Avrupa Merkez Bankası büyük ölçüde memnun ve İran'daki savaşın zincirleme etkileri şimdilik büyük oranda kontrol altında tutuluyor. Peki o zaman süpermarkete gitmek neden hâlâ cüzdanınıza küçük de olsa bile isteye zarar veriyormuşsunuz gibi hissettiriyor?
REKLAM
REKLAM
Kısa cevabı şu: Daha düşük enflasyon, markette daha ucuz fiyatlar anlamına otomatik olarak gelmiyor. Düşük enflasyon, sadece fiyatların önceye göre daha yavaş arttığı demek; bu arada, bir nesilde görülen en sert gıda fiyatı şokunun yarattığı tahribat artık kalıcı hale geldi ve bu etkinin yakın zamanda ortadan kalkmaya niyeti yok.
1. Fiyatlar hiçbir zaman geri gelmedi, sadece koşmayı bıraktı
Enflasyon istatistiklerinin size oynadığı oyun tam da burada. Analistler gıda enflasyonunun 'yüzde 2,8'e düştüğünü' söylediğinde, kastettikleri gıdanın daha yavaş pahalandığı; ucuzladığı değil. Enflasyon düşünce fiyatlar geri gitmez, sadece eskisi kadar hızlı tırmanmaz. Tırmanış yavaşlasa da dağ yerinde durur.
Eurostat'ın uyumlaştırılmış enflasyon verilerine göre, AB genelinde gıda ve alkolsüz içecekler, son on yılda tüm tüketim kalemleri arasında en yüksek kümülatif fiyat artışını kaydetti; 2016 ile 2025 arasında yüzde 33,2 yükseldi. Bu oran, enerji, hizmetler ya da sepetin diğer herhangi bir bileşeninden daha yüksek.
Küresel ölçekte OECD verileri, 2025 ortasında gıda fiyat düzeylerinin 2019 Aralık ayına kıyasla neredeyse yüzde 46 daha yüksek olduğunu gösteriyor. Bu büyüklükteki bir artış sadece altı yılda birikti; oysa pandemi öncesinde benzer bir orana ulaşmak için on altı yıl geçmesi gerekiyordu.
Psikolojinin de payı var. Avrupa Merkez Bankası'nın (AMB) Tüketici Beklentileri Anketi, insanların genel enflasyon algısını orantısız biçimde gıda fiyatlarının şekillendirdiğini ortaya koyuyor. Çünkü insanlar gıda alışverişini sık yapıyor, bütçelerinde büyük yer tutuyor ve bundan kaçınmak için ikame imkânı sınırlı.
AMB'nin verilerine göre, Avro Bölgesi tüketicilerinin üçte biri artık istedikleri gıdayı almaya güç yetirip yetiremeyeceklerinden endişe ediyor.
2. Ücretler arttı; bunun faturası da size kesiliyor
Enerji ve tedarik zinciri maliyetleri istikrara kavuşur kavuşmaz, yerlerini emek maliyetleri aldı. Gıda tedarik zincirinin her halkasında – tarım işçileri, fabrika çalışanları, lojistikçiler ve kasiyerler – ücretler yükseldi.
Genel olarak bu iyi bir gelişme. Ancak bunun da bir bedeli var ve o bedel eninde sonunda fişinize yansıyor.
AMB'nin avro bölgesinde gıda fiyatlarını belirleyen unsurlara ilişkin araştırması, bu etkinin ne kadar belirleyici olduğunu gösteriyor. Tarımsal sektörlerde ücretler 2022'de yıllık bazda yüzde 6,2 arttı, 2023 boyunca da yine yüzde 5'in üzerinde seyretti.
Gıdanın raflara ulaşmasında kritik bir halka olan taşımacılık ve depolamada ücretler 2022'de yüzde 4,3, 2023'ün ilk üç çeyreğinde ise yüzde 6,3 yükseldi. ING Research'e göre, gıda imalatında işçilik genellikle toplam maliyetlerin yüzde 10-15'ini oluşturuyor.
McKinsey'nin State of Grocery Europe 2026 raporuna göre, Avrupa genelinde işgücü maliyetleri 2025'te ortalama yüzde 5,1 arttı ve gıda fiyatı enflasyonunun üzerinde seyrini sürdürdü.
Almanya'da ücretler yüzde 4 artarken, gıda enflasyonu sadece yüzde 2,2'de kaldı; bu da perakendecilerin aradaki farkın bir bölümünü omuzladığı, ama ancak bir bölümünü üstlenebildiği anlamına geliyor.
AMB'nin kendi ücret göstergesi, toplu sözleşmelerle belirlenen ücret artışlarının 2026'ya kadar yaklaşık yüzde 2,6 civarında istikrar kazanacağını öngörüyor. Yani bu yapısal baskı kaybolmuyor; olsa olsa kenarlardan bir miktar yumuşuyor.
3. Zincirin başındaki maliyetler yeniden artıyor, raflar geriden geliyor
Emtia piyasaları biraz nefes alır almaz yeni şoklar geldi. Eurostat'ın 2025'in ilk çeyreğine ilişkin tarımsal fiyat verileri, süt fiyatlarının yıllık bazda yüzde 12,6, yumurtanın yüzde 10,7 ve tahılların yüzde 9,6 yükseldiğini gösteriyor.
Bunlar zincirin başındaki girdiler ve süpermarket rafına yansımaları aylar alıyor. Bu arada, Eurostat'ın izlediği 64 gıda kaleminden sekizi dışında hepsinde 2025'te fiyat artışı kaydedildi. Çikolatada artış yüzde 17,8, dondurulmuş meyvede yüzde 13, sığır ve dana etinde yüzde 10 oldu.
Yumurta fiyatları, aralarında Çekya'da yüzde 29 ve Slovakya'da yüzde 27 olmak üzere, beş AB ülkesinde yüzde 20 ve üzeri sıçradı.
Tedarik zincirinin daha gerisinde ise sorunlar yeniden birikiyor. Dünya Bankası'nın Nisan 2026 Gıda Güvenliği Güncellemesi, Ortadoğu'daki çatışmanın enerji piyasasını sarsmasının etkisiyle, temel bir gübre olan üre fiyatlarında aylık bazda neredeyse yüzde 46'lık bir sıçrama yaşandığını vurguladı.
AMB, uluslararası gıda emtialarındaki geçmiş fiyat artışlarının gecikmeli etkilerini, gıda enflasyonunun 2027'ye kadar yüksek kalmasının temel nedenlerinden biri olarak özellikle öne çıkarıyor. Bankanın projeksiyonlarına göre, gıda enflasyonu o yıl boyunca da 'yüzde 2'nin biraz üzerinde' seyredecek.
Çiftçiler için artan maliyetlerle mağazalardaki fiyatlar arasında çoğu zaman bir gecikme olur. Baharda çiftçinin kapısına vuran fiyat şokları, rutinde sonbaharda tüketiciye yansır.
4. Süpermarketler vurgun yapmıyor, ama maliyetleri de üstlenmiyor
Suçu kurumsal açgözlülüğe atma refleksi anlaşılır ve siyaseten de popüler. Ancak bu açıklama, her zaman ayrıntılı incelemeden sağ çıkmıyor.
Ocak 2025'te yayımlanan hakemli bir çalışma, 2013-2022 döneminde yaklaşık 89 bin Avrupalı gıda ve içecek üreticisini analiz etti ve fiyat marjlarının – yani marjinal maliyetin üzerindeki payın – söz konusu dönemde aslında azaldığını ortaya koydu.
McKinsey'nin 2026 Avrupa gıda perakendesi raporuna göre, sektörde ortalama faiz ve vergi öncesi kâr (EBIT) marjı sadece yüzde 2,8. Bu oran, yıllarca süren sıkışmanın ardından, 'toparlanma değil, mola' olarak niteleniyor. S&P Global'ın analizleri de, not verilen Avrupalı perakendecilerin yarısından fazlasının, 2025 itibarıyla bile pandemi öncesi kârlılık marjlarını geri kazanamayacağını belirtiyor.
Bu sektörler kâr içinde yüzen sektörler değil; tam tersine, tamponu son derece sınırlı alanlar. Ücretlerden enerjiye, ambalaj düzenlemelerinden tarımsal girdilere kadar maliyetler yükseldiğinde, bunları emebilecekleri alan neredeyse kalmıyor ve sonuç kaçınılmaz olarak fiyatlara yansıyor. Soru genellikle 'yapılacak mı' değil, 'ne kadar hızlı yapılacağı'.
5. AB ortalaması, doğuda daha acı bir tabloyu gizliyor
Avrupa genelinde gıda enflasyonunun 2025'te yaklaşık yüzde 2,8 olması, en azından Paris ya da Roma'da yaşıyorsanız, yönetilebilir görünebilir. Ancak Bükreş ya da Tallinn'de yaşıyorsanız manzara çok daha kasvetli.
Fransa 2025'te gıda enflasyonunu sadece yüzde 0,7'de tutarken, Romanya'da oran yüzde 6,7 oldu. Ancak yıllık enflasyon oranları sadece değişim hızını yakalıyor. 2015'ten bu yana kümülatif fiyat düzeylerini izleyen Eurostat HICP gıda endeksi ise fiyatların gerçekte nerede durduğuna dair daha kapsamlı bir tablo sunuyor.
Macaristan'ın endeks değeri 204,56; bu da gıda fiyatlarının 2015'ten bu yana iki kattan fazla arttığı anlamına geliyor. Estonya 180, Litvanya 177 ve Polonya 174 seviyesinde. Fransa ise 135'te bulunuyor.
Bu durumu özellikle ağırlaştıran, Doğu Avrupa'da gıda harcamalarının hane bütçelerinde Batı Avrupa'ya kıyasla çok daha büyük yer tutması.
Eurostat'ın ulusal hesaplar verilerine göre, Romanya'da haneler gelirlerinin yaklaşık yüzde 25'ini gıda ve alkolsüz içeceklere harcıyor. Bu oran Bulgaristan'da yaklaşık yüzde 21, Letonya'da ise yüzde 20.
Gıdanın 2015'e kıyasla 2,5 kat pahalı olduğu ve hane gelirinin dörtte birinin market alışverişine gittiği bir ülkenin yaşadığı gerçeklik, her ikisi de teknik olarak AMB'nin enflasyonu yüzde 2 hedefi civarında tutmaya çalıştığı avro bölgesine dahil olsa bile, Fransa ile aynı değil.