Avrupa'da pompa fiyatlarının yüksek kalması enflasyon baskısını artırabilir. Sorun yalnızca ham petrol arzı ya da fiyatı değil; sınırlı rafineri kapasitesi, aksayan ticaret akışları ve özellikle dizelde bitmiş ürün kıtlığı da etkili.
İran ile ABD arasında barış ihtimalinin doğması, son aylarda petrol fiyatlarını sert biçimde yukarı ve aşağı savurdu. Uluslararası gösterge niteliğindeki Brent ham petrolü, şubat sonundan bu yana varil başına yaklaşık 73 ile 126 dolar arasında işlem gördü ve cuma günü 95 dolar civarındaydı.
REKLAM
REKLAM
Avrupa'da akaryakıt fiyatları da bu dalgalanmaları izledi. Ancak benzin ve motorin özellikle pahalı kalmayı sürdürüyor, çünkü fiyatları yalnızca ham petrolün maliyetini değil, aynı zamanda rafinajın maliyetini ve bulunabilirliğini de yansıtıyor.
Elektrikli otomobiller yeni kayıtlar içinde giderek daha büyük bir paya sahip olsa da, AB yollarındaki binek araçların neredeyse 10'da 9'u hâlâ benzin veya motorinle çalışıyor. ACEA'nın son filo verilerine göre, araçların yüzde 49,2'si benzinli, yüzde 38,4'ü dizel; böylece iki yakıtın toplam payı yüzde 87,6'ya ulaşıyor.
Bazı Avrupa hükümetleri, enerji şokunun başlangıcından bu yana akaryakıt vergilerini geçici olarak düşürdü ya da başka destek önlemleri devreye soktu; ancak tepkiler ülkeden ülkeye değişti. Buna rağmen benzin ve dizel fiyatları tarihsel zirvelerine oldukça yakın seyrediyor.
31 Ağustos'la başlayan haftada, AB genelinde benzinin ortalama fiyatı litre başına 1,95 avro oldu; bu da Haziran 2022'de görülen 2,03 avroluk zirvenin yaklaşık yüzde 4 altında. Dizelin ortalaması ise 2,04 avroydu; bu da Nisan 2026'da kaydedilen 2,11 avroluk rekorun yaklaşık yüzde 3 altında.
Bu veriler, Avrupa Komisyonu'nun vergi ve harçları da içeren Haftalık Petrol Bülteni'nden alındı. Serinin geçmiş verileri Ocak 2005'e kadar uzanıyor.
“Ham petrol ile Avrupa akaryakıt fiyatları arasındaki makasın açılmasının temel nedeni, sorunun giderek basit bir ham petrol arzı sorunu olmaktan çıkıp rafinaj ve ürün arzı sorununa dönüşmesi,” diye konuştu Kpler'de rafinaj arzı ve modellemeden sorumlu baş analist Sumit Ritolia, Euronews Business'a.
“Ham petrol bulunabiliyor olabilir, ancak bunu özellikle dizel gibi doğru ürünlere dönüştürecek kapasite çok daha sınırlı hale geldi,” diye ekledi.
Dizel fiyatları, dizel otomobili olmayan haneleri de etkiliyor. Bu yakıt, Avrupa'daki karayolu taşımacılığının, tarımın ve inşaatın büyük bölümünü besliyor; bu da kalıcı fiyat artışlarının gıda ve diğer ürünlerin maliyetini zamanla yukarı çekebileceği anlamına geliyor.
Son euro bölgesi enflasyon verileri, enflasyonun başta enerji fiyatlarındaki artış nedeniyle yüzde 3,3'e yükseldiğini gösterdi.
Avrupa'da neden dizel sıkıntısı var?
Avrupa'da akaryakıt stokları düşük seyrederken, Orta Doğu'daki çatışmalar ve Rus rafinerilerine yönelik saldırılar, rafine ürünlerin küresel arzını sekteye uğrattı.
Rusya'nın Ukrayna'yı geniş çaplı işgalinin ardından Avrupa, dizel ve jet yakıtı tedarikinin büyük bölümünü ABD'ye, Hindistan'a ve Orta Doğu'ya kaydırdı.
“Dizel ve jet yakıtı söz konusu olduğunda büyük ithalatçı Avrupa; dolayısıyla küresel fiyatları belirleyen de biziz,” dedi Wood Mackenzie'de rafinaj, kimyasallar ve petrol piyasalarından sorumlu kıdemli başkan yardımcısı Alan Gelder. “Fiyatlar burada yüksek ama her yerde yüksek. Yalnızca Avrupa'da daha da keskin hissediliyor, çünkü başlıca ithalat noktası biziz.”
Orta Doğu ve Rusya'nın ürün ihracatı kısıtlıyken, Türkiye ve Brezilya gibi geleneksel Rus dizel alıcıları, ABD, Hindistan ve diğer bölgelerden tedarik için giderek daha fazla Avrupalı alıcılarla rekabete giriyor. Dolayısıyla bir bölgede yaşanan kesinti, ticaret akışları yeniden düzenlenirken küresel ölçekte arzı sıkılaştırabiliyor.
Pompa fiyatlarını etkileyen rafinaj marjları yüksek seviyelerde. Reuters'a göre Eurobob E5 benzin bargaları, Brent vadeli işlemlerinin varil başına 62,07 dolar üzerinde primle işlem gördü; bu seviye, Haziran 2022'de kaydedilen 62,10 dolarlık rekorun hemen altında.
Aynı zamanda, Avrupa dizel vadeli kontratları salı günü Brent vadeli işlemlerine karşı varil başına 78,91 dolarla rekor prim yaptı, ardından çarşamba günü yaklaşık 77 dolara geriledi.
Rafinaj marjı, üretilen benzin veya dizelin, bunları üretmek için kullanılan ham petrolün ne kadar üzerinde bir değere sahip olduğunu gösteren bir ölçü.
Dolayısıyla istasyondan alınan bir litre akaryakıt, ham petrol maliyetinden çok daha fazlasını içeriyor. Aşağıdaki görsel, yakın dönem piyasa verileri ve AB göstergelerini kullanarak ham petrol, rafinaj, dağıtım ve vergilerin Avrupa'da temsili bir litre benzin fiyatında nasıl birleştiğini gösteriyor. Bu, tüm AB için yapılmış ölçülmüş bir fiyat dökümü değil, açıklayıcı bir örnek niteliğinde.
Avrupa'da rafineriler yüksek kapasiteyle, ancak düşük stoklarla çalışıyor. Hollandalı danışmanlık şirketi Insights Global'in verilerine göre, Amsterdam-Rotterdam-Anvers merkezindeki bağımsız benzin stokları ağustos sonlarında 752 bin tona gerileyerek Eylül 2021'den bu yana en düşük seviyesine indi, ardından bir sonraki hafta yeniden yükseldi.
Avrupa ve ABD'deki rafineriler zaten yüksek hızda çalışıyor. Ritolia, Avrupa rafinerilerinin son üç-dört yılın en yüksek seviyelerine yakın faaliyet gösterdiğini, ABD'de ise rafineri kullanım oranının ağustosun son haftasında yaklaşık yüzde 98'e ulaştığını belirtti. Bu durum, olası bir arz kesintisine yanıt verebilecek çok az yedek rafinaj kapasitesi kaldığı anlamına da geliyor.
Gelder, yaklaşan sonbahar bakım sezonuna ve kasırgaların ABD Körfez Kıyısı'ndaki rafinerileri aksatma riskine de dikkat çekti. Güçlü marjların işletmecileri bakımı ertelemeye teşvik edebileceğini, ancak bunu fazla uzun süre yapmanın güvenilirlik sorunlarına yol açabileceği ve planlanmamış duruş riskini artırabileceği uyarısında bulundu.
Akaryakıt fiyatları ne kadar süre yüksek kalabilir?
Ritolia'ya göre, yaz dönemindeki yoğun araç kullanımı sona erip piyasa daha pahalı yaz tipi benzinden uzaklaştıkça benzin fiyatları mevsimsel olarak bir miktar rahatlayabilir.
“Dizelde aynı mevsimsel rahatlama mekanizması yok; özellikle kış talebi ve daha sıkı ürün standartları yaklaşırken dizel marjları sonbahar boyunca ve kışa girerken yüksek kalabilir,” diye konuştu.
Dizel arzı özellikle kırılgan; çünkü rafinerilerin sonbahar bakımı, piyasa kış tipi yakıta geçip ısınma talebi artmaya başlarken üretimi azaltabiliyor.
Analistlere göre, Çin'in dizel ihracatını artırması bir miktar rahatlama sağlayabilir; ancak Çin'in iç arz güvenliğini önceliklendirme eğilimi dikkate alındığında asıl soru bunun ne kadar sürdürülebilir olduğu. Ritolia, hem rafinaj kapasitesi hem de ihracata uygun ürün fazlası bulunduğu için Hindistan'ın da Avrupa'ya daha fazla yakıt sağlayabileceğini ekledi.
Ham petrol fiyatları düşse bile bu, pompa fiyatlarının hemen ve kayda değer ölçüde gerilemesi anlamına gelmeyebilir. Şu anda başlıca darboğazlar, sınırlı yedek rafinaj kapasitesi, bitmiş ürün kıtlığı ve düşük stok seviyeleri.
Her iki uzman da Hürmüz Boğazı'nın kalıcı biçimde yeniden açılmasının ve Orta Doğu'dan yakıt ihracatının toparlanmasının fiyatların düşmesi açısından kritik olacağını vurguladı.
“Çatışmaların sürmesi fiyatların yavaş yavaş yukarı tırmanmasına neden oluyor, çünkü küresel talep hâlâ küresel arzın önünde,” dedi Gelder. “Gerginlik uzarsa, dünyadaki dengenin sağlanmasının tek yolu, talebin daha da yüksek fiyatlar yoluyla bastırılması.”
Güvenilir bir siyasi anlaşmaya ve Boğaz'dan geçen deniz taşımacılığının yeniden başlamasına piyasaların hızlı tepki verebileceğini de söyledi.
“Boğaz açılırsa ham petrol fiyatı muhtemelen oldukça sert düşer,” dedi Gelder. “Dizel primi biraz daha yavaş geriler ama yine de bir fiyat düşüşü görürsünüz.”
Avrupalı tüketicilerin kayda değer bir rahatlama hissedebilmesi için, analistlere göre bir dizi gelişmenin bir arada gerçekleşmesi gerekiyor: Orta Doğu ve Rusya'dan ürün ihracatının toparlanması, rafinerilerin yüksek erişilebilirliğini koruması, Hindistan ve Çin gibi alternatif tedarikçilerden ihracatın artması ve sonunda stokların yeniden inşa edilmesi.
“Bunlar olmadan, mevcut dizel sevkiyatları için rekabetin güçlü kalması muhtemel,” dedi Ritolia.