1969'da dünya, o kadar iyi, o kadar komik, o kadar acımasızca güçlü bir şakayla tanıştı ki onu okuyan ya da duyan herkes gülmekten ölüyordu...
1 Temmuz, Uluslararası Şaka Günü olarak kutlanıyor. Dünyanın dört bir yanında insanlar, yılın ikinci yarısına yüzlerinde bir tebessümle başlamak için arkadaşlarına küçük şakalar yapıyor, sevdikleriyle gülüyor ya da komedi filmleri izliyor. Bazıları ise mizah tarihinin en eski şakasının izini sürmeyi tercih ediyor.
REKLAM
REKLAM
Guinness Dünya Rekorları'na göre tarihte kayda geçen en eski şaka, MÖ 1900 yılına tarihlenen bir Sümer atasözü.
Yaklaşık 4 bin yıl öncesine uzanan bu örnek, tuvalet mizahının insanlık tarihi boyunca popülerliğini koruduğunu gösteriyor.
Modern mizah denildiğinde ise akla gelen unutulmaz örneklerden biri, "Monty Python's Flying Circus" dizisinde yer alan ve "dünyanın en komik şakası" olarak anılan skeç.
İlk kez 5 Ekim 1969'da yayımlanan programın "Joke Warfare" (diğer adıyla "Killer Joke") adlı yarı belgesel tarzındaki skeçi, okuyan ya da duyan herkesi kahkahadan öldürecek kadar güçlü bir şaka fikri üzerine kuruluyor.
Skeçte, Ernest Scribbler karakteri (Michael Palin) bu ölümcül şakayı kaleme alıyor. Yazdığı metni kendi kendine okuyan Scribbler, kahkahalara boğularak hayatını kaybediyor. Gürültüyü duyan annesi (Eric Idle) ise oğlunun yanına geliyor, intihar notu sandığı metni okuduktan sonra aynı kaderi paylaşıyor.
Şaka sonunda kontrol altına alınıyor, İngiltere ordusu tarafından silaha dönüştürülüyor ve İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanya’ya karşı kullanılıyor.
Ordu bunu, şakayı "şaka geçirmez koşullar" altında Almancaya çevirerek yapıyor; güvenlikleri için her çevirmen şakanın yalnızca tek bir kelimesi üzerinde çalışıyor. Çevirmenlerden biri iki kelime görmüş ve haftalarca hastanede yatmak zorunda kalmış.
Skeç boyunca ölümcül şakanın yıkıcı etkisi farklı sahnelerle gözler önüne seriliyor. İzleyici, şakanın talihsiz bir İngiliz askerini "denek" olarak kullanıldığı testlerden, sahra hastanesinde bandajlar içinde kahkahadan kıvranan Alman askerlerine kadar uzanan zincirleme sonuçlarına tanıklık ediyor.
Skeçte, Almanların Britanyalıların ölümcül şakasına karşı kendi "mizah silahlarını" geliştirmeye çalıştığı da gösteriliyor.
Monty Python ekibi, bu bölümlerde yönetmen Leni Riefenstahl'ın Nazi propaganda filmi "Triumph of the Will"dan alınan gerçek Adolf Hitler görüntülerini kullanıyor. Hitler'in konuşması, "Köpeğimin burnu yok." – "Peki nasıl koku alıyor?" – "Berbat." şeklindeki absürt bir şakayla altyazılandırılıyor. Ancak bu girişim, Britanyalıların ölümcül şakası kadar etkili olamıyor.
Benzer şekilde radyodan yayımlanan bir başka Nazi şakası da beklenen sonucu vermiyor. Fıstıklarla ilgili kelime oyununa dayanan espri, ölümcül bir etki yaratmak bir yana, sıradan bir başarısız deneme olarak kalıyor.
Skeç, hikâyeyi 1950 yılına taşıyarak final yapıyor. Buna göre ülkeler, Cenevre Sözleşmesi kapsamında "şaka silahlarını" yasaklama konusunda uzlaşıyor. Ölümcül şakanın hayatta kalan son kopyası ise üzerinde "Meçhul Şakaya" yazılı bir anıtın altına mühürlenerek tarihe gömülüyor.
Skeç boyunca süren en büyük mizahi oyun ise izleyicinin, ölümcül olduğu söylenen şakayı hiçbir zaman öğrenememesi. En azından İngilizce versiyonu hiçbir noktada açıklanmıyor.
Elbette bir uyarı da var: Almanca biliyorsanız, devamı teorik olarak "tehlikeli" olabilir.
Şaka bir yana, İngilizce olduğu varsayılan ölümcül esprinin Almanca "çevirisi", Almancayı andıran ancak gerçekte hiçbir anlam taşımayan uydurma sözcüklerden oluşuyor:
"Wenn ist das Nunstück git und Slotermeyer? Ja! Beiherhund das Oder die Flipperwaldt gersput!"
Bu ifadeden anlam çıkarmaya çalışmak neredeyse imkânsız. Kelimeler tek tek çevrilmeye çalışıldığında bile ortaya yalnızca bir köpekle ilgili bir şey ve parçalı, anlamsız bir yapı çıkıyor.
Monty Python'ın absürt mizah anlayışını özetleyen bu sahne, ölümcül olduğu iddia edilen şakanın aslında hiçbir zaman paylaşılmaması üzerine kurulu. İzleyiciyi güldüren de tam olarak bu: Büyük bir beklentinin sonunda geriye yalnızca filtrelenmemiş bir saçmalık kalıyor.
Monty Python'ın mizah anlayışının günümüzde hâlâ karşılık bulup bulamayacağı ise uzun süredir tartışma konusu.
Euronews Kültür'ün üç yıl önce Lyon'da düzenlenen Festival Lumière kapsamında görüştüğü grubun üyelerinden Terry Gilliam, Monty Python'ın bugün aynı tür mizahı üretmekte zorlanacağını söylemişti.
"Giderek daha fazla insan mizah duygusunu kaybediyor ve bana göre bu, sahip olduğumuz en önemli duyulardan biri," diyen Gilliam, sözlerini şöyle sürdürmüştü:
"Dokunma duyusu önemli, tat alma duyusu da öyle. Ama mizah duygusu daha da önemli. İnsanlar artık gülmekten korkuyor. 'Aman, biriyle dalga geçiyorsun' diyorlar. Hayır, ben insanlıkla dalga geçiyorum. Çünkü biz son derece absürt bir türüz."
Gilliam'a göre insanı komik yapan şey de tam olarak bu çelişki:
"Kendimiz hakkında çok büyük iddialarda bulunuyoruz ama sürekli yüzüstü düşüyoruz. İşte bununla ilgili şakalar yapın. Hayatı ilginç kılan da bu."
Uluslararası Şaka Günü kutlu olsun.