Murdoku ve yetişkinler için etkinlik kitapları: İspanya’yı saran yeni eğlence

Yetişkinlere yönelik etkinlik kitapları, bulmacaları pop kültürüyle ve çözülmesi gereken gizemlerle harmanlayan yeni bir yayıncılık fenomenine dönüştü. Murdoku, İspanya'da 140 binden fazla satan, birçok kişinin dijital detoksla ilişkilendirdiği yükselen bir türün başını çekiyor.

REKLAM

REKLAM

Eskiden bayide satılan klasik bulmaca dergileri vardı; metroya ya da dişçi bekleme salonuna onlar götürülürdü. Bugün ise karşımıza mor kapaklı bir etkinlik kitabı çıkıyor; kapağında sudoku ızgarası gibi çizilmiş bir ev silüeti olan ya da Rosalía ve Netflix dizileri üzerine sorularla dolu sert kapaklı defterler.

Yetişkinlere yönelik etkinlik kitapları, geleneksel bulmaca kültürünün son evrim geçirmiş hali, yayıncılıkta bir fenomene dönüştü; üstelik artık yalnızca yaz aylarıyla sınırlı değil. Bu fenomenin içinde, diğer tüm türlerin alanını daraltan bir alt tür öne çıkıyor: eline bir sudoku ızgarası, kalem ve silgi alıp bir cinayeti çözmeye odaklanan kitaplar.

Bu trend yaklaşık on yıl önce, mandalalar, çiçekler ve manzaralarla dolu, arteterapi ya da stres giderici gibi etiketlerle satılan yetişkin boyama kitaplarıyla başladı. Yaz modası gibi görünen bu ürünler kalıcılaştı ve buradan daha iddialı bir versiyon doğdu: yetişkin etkinlik kitabı. Klasik bayii bulmacalarını (çapraz bulmaca, kelime avı, sudoku) bugüne uyarlayan bu formatı, onu diğerlerinden ayıran ek bir unsur tamamlıyor: popüler kültür.

Akıllı telefonların hayatımıza girmesi bu analog türü ortadan kaldırmadı; aksine, ikisi bir arada yaşamayı sürdürüyor. Nasıl ki YouTube’daki yemek kanalları yemek kitaplarını ya da televizyonu bitirmediyse, televizyon da radyoyu öldürmedi.

Blackie Books ve kendi tarzını yaratan etkinlik kitapları

Blackie Books bu potansiyeli fark eden ilk yayınevlerinden biri oldu. Yetişkinlere yönelik etkinlik kitapları artık 14. cilde ulaştı; her yaz bir cilt çıkarılıyor ve yayınevinin verilerine göre toplam satış 250 bin adedi aşmış durumda. Son kitap müzik, sinema, diziler, edebiyat, bilim ve spor üzerine 60 alıştırma sunuyor; amaç “zihni pasından arındırmak”.

Başarı, yayınevini konsepti dallandırmaya yöneltti: 6 yaş ve üzeri çocuklar için ‘Cuaderno Kids’; hafıza egzersizleri ve hayatımıza uzun yıllar eşlik etmiş tanınmış yüzler hakkında sorularla yaşça büyük okurlara hitap eden ‘Cuaderno Golden’; bir de Mercè Rodoreda ya da castellerler gibi kendi referanslarını barındıran Katalanca versiyon ‘Quadern’.

Diğer yayınevleri de suç temasına başvurmadan kendi alanlarını bulmaya çalıştı: Debate, gerçeği kurgudan ayırt etme becerisini sınayan, ‘El Mundo Today’ imzalı bir etkinlik kitabı çıkardı; GeoPlaneta ise şimdiden beşinci cildine ulaşan bir seyahat defteri hazırladı, içinde şarkı listeleri ve gastronomi rehberleriyle birlikte.

Suç çözme merakını alevlendiren fenomen: Murdoku

Bu sezonu tek bir kitapla özetlemek gerekse, o kitap Murdoku olurdu. Mor kapağıyla hemen ayırt edilen bu etkinlik kitabı İspanya’da şimdiden 140 binin üzerinde sattı ve bu yıl ilkbahar kitap fuarlarında masalardan adeta uçup gitti. Kitabın mekanizması klasik sudokuyu yeniden kurguluyor: her bilmecede şüpheliler bir ızgaranın kutularına yerleştiriliyor; hiçbir satır ve sütunda tekrar etmiyorlar ve boş kalan kutu kurbanın yerini gösteriyor; o kutuyu paylaşan şüpheli ise katil oluyor.

Kitap ilerledikçe zorluk seviyesi yükseliyor; öyle ki bazı kitabevleri artık canlı çözüm yarışmaları düzenliyor. Arkasında, Montreal’de yaşayan Kanadalı bulmaca tasarımcısı Manuel Garand var; çalışmaları ‘Financial Times’ta da yayımlandı.

Kitabın (ve onu taklit etmeye çalışanların) gördüğü ilgi öylesine büyük ki, Manuel Garand aynı konsepti ücretsiz olarak sunan bir web sitesi bile kurdu; burada çevrim içi Murdoku bulmacaları çözülebiliyor. Bu satırlar yazılırken sitede tamamlanmayı bekleyen 35 bulmaca var ve üstelik platform hâlâ geliştirme aşamasında.

Murdle, Agatha Christie ve polisiye türünün geri kalanı

Türün bir diğer büyük adı Murdle, sloganı ‘Resuelve el crimen’, yani “Suçu çöz”. Farklı bir mekanizma üzerine kurulu: sudoku ızgarası yerine şüpheliler, silahlar ve mekânlarla ilgili anlatımsal ipuçları sunuyor; okur bu ipuçlarını birleştirerek suçluyu işaretliyor.

Şimdiden üç ciltten ve bir çocuk versiyonundan oluşuyor; yaratıcısı Amerikalı G.T. Karber, kağıtta çok satan olmadan önce internette her gün bir vaka yayımlıyordu. Espasa, bu çizgiyi takip ederek ‘Los casos de Agatha Christie: 100 acertijos y un misterio por resolver’ adlı, İngiliz yazar hakkında hazırlanan ilk resmi etkinlik kitabını yayımladı; kitap okuru Poirot ya da Miss Marple’ın yerine geçmeye davet ediyor.

Ve liste bununla bitmiyor: ‘El crimen del verano’ türü sahile ve havuza taşıyor; 121 şüpheli ve sudokular, çapraz bulmacalar ile sayısal piramitlere serpiştirilmiş ipuçları içeriyor. ‘Crimigramas’ ise katili kelime avı bulmacalarının içine gizliyor. Bu formatların hiçbiri tek başına yeni değil, ancak bir gizem kurgusuyla birleştiğinde okurun pasif bir izleyici olmaktan çıkmasını sağlıyor; her bilmecede bir adım daha atarak onu dedektife dönüştürüyor.

Telefondan uzaklaşmanın yeni yolu mu?

Kalem ve kağıda dönülen bu çılgınlığın arkasında, ekrandan duyulan bıkkınlık da var. Tesadüf değil: giderek daha fazla sayıda etkinlik kitabı açıkça dijital dünyadan kopmanın bir yolu olarak pazarlanıyor; bildirimlerin ve telaşın olmadığı, eskiden telefonun işgal ettiği boş zamanı geri kazanmaya yönelik ürünler olarak.

Buna bir de daha pratik bir argüman ekleniyor: fenomeni yakından izleyenler bu tür oyunların dikkati, hafızayı ve bilişsel esnekliği çalıştırdığını söylüyor; yine de başarısının ardında tam olarak ne olduğunu kanıtlayan bir bilimsel çalışma henüz yok.

Kimse kağıt üzerindeki basit bir eğlencenin bir video oyununun sofistike yapısıyla yarışmasını beklemiyor; zaten amaç da bu değil. Daha çok farklı bir boşluk dolduruluyor: araya hiçbir ekran girmeden zihni birkaç dakikalığına meşgul etmek; giderek daha fazla insanın, bizzat eğlencenin parçası olarak aradığı şey de bu.