Yeni araştırma, aralarında Anadolu ve Güneybatı Asya'nın derin kabuk bloklarının da bulunduğu parçaları eksiksiz haritalayarak Gondvana'nın gezegen kara kütlesinin yaklaşık yüzde 80'ini kapladığını kanıtladı.
Yaklaşık 550 milyon yıl önce Dünya'nın güney yarımküresine hakim olan dev kara parçası Gondvana'nın sanılandan çok daha büyük olduğu ortaya çıktı.
REKLAM
REKLAM
Yeni bir araştırmaya göre, bugün Güneydoğu Asya, Orta Avrupa ve Kuzey Amerika'nın güneydoğusunda bulunan bazı eski yerkabuğu parçaları da bir zamanlar Gondvana'nın parçalarıydı.
Çin Jeoloji Bilimleri Akademisi liderliğindeki araştırmacıların Science Advances dergisinde yayınlanan çalışması, Gondvana'nın dönemin toplam kara alanının yaklaşık yüzde 80'ini oluşturmuş olabileceğini gösteriyor.
Bu sonuç aynı zamanda jeologlar arasında uzun süredir tartışılan bir soruya da yeni bir yanıt getiriyor: Gondvana gerçekten bir "süperkıta" mıydı?
Araştırmacılara göre yeni bulgular, soruya olumlu yanıt verirken, Gondvana'nın aslında "Büyük Gondvana" olarak tanımlanabilecek ölçekte olduğuna işaret ediyor.
Gondvana hangi kıtaları içeriyordu?
Bugün Dünya'nın kara parçaları birbirinden ayrı kıtalara bölünmüş durumda. Ancak gezegenimizin milyarlarca yıllık tarihinde tektonik levhaların hareketleri kıtaları defalarca bir araya getirdi ve yeniden ayırdı.
Bu süreçte süperkıtalar ortaya çıktı.
Jeologlar Columbia, Rodinia ve daha yakın dönemde var olan Pangea'yı Dünya tarihindeki önemli süperkıtalar arasında kabul ediyor.
Gondvana ise günümüzde Güney Amerika, Afrika, Arabistan, Madagaskar, Hindistan, Avustralya ve Antarktika'yı oluşturan kara parçalarının büyük bölümünü bünyesinde barındırıyordu.
Ancak Gondvana'nın gerçek büyüklüğünü belirlemek oldukça zor.
Bunun temel nedenlerinden biri, yaklaşık yarım milyar yıllık levha tektoniğinin eski kıtanın bazı parçalarını dünyanın çok farklı bölgelerine sürüklemiş, parçalamış ve daha genç jeolojik yapıların içine gömmüş olması.
Gondvana'nın kayıp parçalarını nasıl buldular?
Tao Wang liderliğindeki araştırmacılar Gondvana'nın yaklaşık 550 milyon yıl önceki sınırlarını yeniden oluşturabilmek için dünyanın farklı bölgelerindeki magmatik kayaçların kimyasal özelliklerini karşılaştırdı.
Çalışmada dünya genelinde yüzlerce jeokimyacının topladığı veriler bir araya getirildi ve toplam 25 bin 346 magmatik kaya örneği analiz edildi.
Araştırmacılar özellikle Prekambriyen döneminden kalma terranları araştırdı.
Terranlar, tektonik hareketlerle başlangıçta ait oldukları kıtadan kopup başka kara parçalarına eklenebilen eski yerkabuğu bloklarına deniyor.
Bu nedenle bugün Avrupa'da veya Asya'da bulunan bir kaya parçasının yüz milyonlarca yıl önce bambaşka bir kıtanın parçası olması mümkün.
Jeokimyasal analizler sonucunda araştırmacılar bugün Güneydoğu Asya, Orta Avrupa ve Kuzey Amerika'nın güneydoğusunda bulunan bazı eski yerkabuğu parçalarının Gondvana kökenli olduğunu belirledi.
Başka bir ifadeyle, yaklaşık 550 milyon yıl boyunca gerçekleşen kıta hareketleri Gondvana'nın bazı parçalarını dünyanın dört bir yanına dağıtmıştı.
Türkiye de Godvana'nın parçasıydı
Bilim insanları halihazırda Türkiye'nin de Godvana'nın parçası olabileceğini düşünüyordu.
Bu araştırma ise 25 binden fazla magmatik kayaç örneğinin Samaryum-Neodimyum (Sm-Nd) izotoplarını inceleyerek kıtaların "derin kabuk kimliğini" çıkardı. Yani Anadolu'nun derin temellerinin Gondvana ile olan genetik bağını en net izotopik kanıtlarla göstermiş oldu.
Ayrıca bulgular, bugünkü Türkiye'nin milyonlarca yıl önce bir süperkıtanın parçası olduğuna işaret ediyor.
Geleneksel kabulde Gondvana, dönemin karalarının yaklaşık yüzde 60-64'ünü kapsadığı için teknik olarak "tam süperkıta" sayılmıyordu. Bu araştırma, aralarında Anadolu ve Güneybatı Asya'nın derin kabuk bloklarının da bulunduğu parçaları eksiksiz haritalayarak Gondvana'nın karaların yaklaşık yüzde 80'ini kapladığını kanıtladı.
Kara parçalarının yüzde 80'ini oluşturmuş olabilir
Godvana'nın karaların yüzde 64'ünü oluşturduğunu öne süren önceki tahminler, kıtanın Dünya'nın toplam yüzeyinin yaklaşık yüzde 19'una karşılık geldiğini hesaplıyordu.
Jeolojide yaygın kullanılan ölçütlerden birine göre bir kara kütlesinin süperkıta olarak değerlendirilebilmesi için Dünya'daki kıtasal alanın yaklaşık yüzde 75'ini veya daha fazlasını bir araya getirmesi gerekiyor.
Yeni araştırmada tespit edilen parçalar da hesaba katıldığında Gondvana'nın dönemin kara alanlarının yaklaşık yüzde 80'ini kapsadığı sonucuna ulaşıldı.
Şimdi yüzde 80'lik oranla Gondvana, yüzde 75 eşiğini aşarak süperkıta tanımını karşılıyor.
Üstelik araştırmacılar bu rakamın bile ihtiyatlı bir tahmin olduğunu söylüyor.
Keşif 541 milyon yıl önceki 'yaşam patlamasını' açıklayabilir
Gondvana'nın büyüklüğünün yeniden hesaplanması yalnızca eski bir kıtanın haritasını değiştirmiyor. Bulgular, hayvan yaşamının Dünya üzerindeki en büyük dönüşümlerinden biriyle ilgili tartışmaları da etkiliyor.
Yaklaşık 541 milyon yıl önce Kambriyen Patlaması olarak bilinen büyük bir biyolojik çeşitlenme yaşandı.
Jeolojik açıdan görece kısa bir zaman diliminde hayvan grupları büyük ölçüde çeşitlendi ve günümüzdeki temel hayvan vücut planlarının çoğunun erken temsilcileri fosil kayıtlarında belirginleşmeye başladı.
Bu dönüşümün neden gerçekleştiği hâlâ araştırılıyor. Olası mekanizmalardan biri ise süperkıta döngüsü.
Dev kara parçalarının birleşmesi ve parçalanması deniz seviyelerini, okyanusların yapısını, mantodaki konveksiyon hareketlerini, volkanizmayı, besin maddelerinin okyanuslara taşınmasını ve atmosferdeki gazların miktarını etkileyebiliyor.
Bunların tümü canlıların evrimleştiği çevresel koşulları değiştirebilecek süreçler.
Araştırmacılar, yaklaşık 550 ila 500 milyon yıl önce Ediacaran-Kambriyen geçişinde meydana gelen hayvan çeşitlenmesinin süperkıta döngülerinden etkilenmiş olabileceğini belirtiyor.
Ancak burada daha önce önemli bir problem vardı: O dönemin başlıca kara kütlesi olan Gondvana'nın, böyle küresel ölçekli jeolojik döngüleri yaratabilecek kadar büyük olmadığı düşünülüyordu.
Yeni araştırma bu varsayımı da değiştirmiş oldu.
Son modellere göre, Anadolu gibi parçaları da içine alan bu devasa kıtasal birleşimin yarattığı volkanik ve tektonik faaliyetlerin atmosferi ısıtarak Kambriyen Yaşam Patlaması'nı tetiklemesi mümkün hale geldi.