İran'da internet ve iletişim kesintileri ikinci gününde. Peki bir ülke interneti nasıl tamamen kapatabilir ve kullanıcıların bu yasağı aşmasının bir yolu yok mu?
İran’da son günlerde uygulanan internet ve iletişim kesintisi, uzmanlara göre bugüne kadar görülen en kapsamlı ve en sert bilgi akışı karartması.
Yetkililerin hükümet karşıtı protestoları bastırmak amacıyla devreye aldığı kesinti, cumartesi akşamı itibarıyla 48 saattir devam ediyor ve yalnızca dijital alanla sınırlı kalmayarak tüm telekomünikasyon altyapısını kapsıyor.
Peki bir ülke interneti nasıl tamamen kapatabilir ve kullanıcıların bu yasağı aşmasının bir yolu yok mu? İşte bilinenler:
İnternet trafiği yüzde 90’dan fazla düştü
Kesinti başladığında İran’a yönelik internet trafiğinin yaklaşık yüzde 90’ı aniden yok oldu. İnternet kesintilerini gözlemleyen NetBlocks, 8 Ocak’ta İran’ın ülke çapında internet karartması uyguladığını duyurdu. 9 Ocak’ın ilk saatlerinde bağlantının normal seviyelerin yaklaşık yüzde 1’ine düştüğü doğrulandı.
Guardian'a konuşan dijital haklar uzmanı Amir Rashidi’nin aktarımına göre, mobil şebekeler tamamen devre dışı kaldı, cep telefonlarında sinyal alınamadı ve uluslararası aramalar kesildi. Ülkede neredeyse tek çalışan iletişim hattı, şehir içi sabit telefon görüşmeleri oldu. Rashidi durumu, “Sanki baz istasyonlarının hiç olmadığı, dünyadan kopmuş bir yerde yaşıyorsunuz,” sözleriyle anlattı.
Bu tablo, İran’ın geçmişte uyguladığı internet kısıtlamalarından daha ağır. 2019’daki akaryakıt zamları protestoları sırasında internet neredeyse tamamen kesilmiş, ancak bazı kurumlar sınırlı erişimi korumuştu. Kadın hakları protestolarında da hızlar düşmüş, bağlantılar sık sık kesilmiş ama tam kopuş yaşanmamıştı.
Son kesinti ise internetin yanı sıra mobil ağları ve uluslararası iletişimi de tamamen devre dışı bırakarak bir ilke imza attı.
Hamaney 'tweet' atıyor
Kesintinin en dikkat çekici yönlerinden biri, asimetrik uygulanması.
İran halkı bütünüyle çevrimdışıyken, ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney X (eski Twitter) üzerinden paylaşımlar yapmayı sürdürüyor; sadece bir gün içinde ABD ve Donald Trump’la ilgili en az 12 paylaşım yaptı. Bu durum, hükümetin bazı platformları ve ağları kendisi için açık tuttuğunu gösteriyor.
İnternet altyapısı üzerine çalışan Doug Madory'ye göre Tahran yönetimi, tüm sistemi kapatmanın devlet işleyişini de felç ettiğini 2011’de Mısır’da Hüsnü Mübarek’in devrildiği süreçten biliyor. Bu nedenle İran, yalnızca “asgari” iletişimi açık tutan, uzun süre sürdürülebilecek bir model deniyor.
İnternet nasıl kapatılır?
Edith Cowan Üniversitesi'nden siber güvenlik profesörleri Muhiddin Ahmed ve Paul Haskell-Dowland'ın The Conversation'da kaleme aldığı yazıya göre, bir ülkenin internet erişimini engellemek için kullanabileceği iki "basit" yöntem var: Donanım ve yazılım yapılandırma.
Donanım yönteminde hükümet, ülkeye giriş noktasında internet bağlantısını fiziksel olarak kesmeyi tercih edebilir. Bu tıpkı bir telefon santralinin fişini çekmeye benziyor. Ancak bunun etkisi çok geniş kapsamlı: Hükümet de dahil olmak üzere ülkedeki hiç kimse internete bağlanamaz. Tabii ki hükümetin dünyanın geri kalanıyla gizli bir ağ bağlantısı olmadığı sürece.
Yazılım kısmında ise konu biraz daha teknik hale geliyor. Bu yüzden öncelikle temel tanımlamaları hatırlamak gerekebilir.
DNS bozma ve BGP
İnternete bağlanan her cihazın bir IP (internet protokolü) adresi var. IP adresleri sayı dizilerinden oluşuyor ve cihazın internet üzerindeki kimliğini belirliyor. Ancak sayı dizilerini hatırlamak zor olduğu için insanlar internetteki servislere alan adları (domain) üzerinden bağlanıyor. İnternet sitelerinin adları da aslında buradan geliyor: xy.com gibi.
Bir alan adı ile onun karşılık geldiği IP adresi arasındaki bağlantıyı ise Alan Adı Sistemi (DNS) yönetiyor. Bir hükümet, DNS ayarlarını değiştirerek belirli internet hizmetlerine erişimi kontrol edebilir. Bu yöntemde alan adları ile onların arkasındaki sayısal IP adresleri arasındaki ilişki kasıtlı olarak bozuluyor veya yönlendiriliyor.
The Conversation'daki yazıya göre, interneti kontrol etmenin bir başka yolu da veri trafiğinin akışını manipüle etmek. IP adresleri, cihazların internet servis sağlayıcılarının yönettiği ağlar üzerinden veri gönderip almasını sağlıyor. Bu süreçte Sınır Geçidi Protokolü (BGP) adı verilen bir sistem kullanılıyor. BGP, internet trafiğine hangi yoldan gideceğini gösteren trafik levhaları gibi düşünülebilir. Bu sistem verinin dünya çapında dolaşmasını mümkün kılıyor.
Hükümetler, yerel internet servis sağlayıcılarını BGP rotalarını internetten kaldırmaya zorlayabilir. Böyle bir durumda, bu sağlayıcıların hizmet verdiği cihazlar internete bağlanamaz. Aynı şekilde, dünyanın geri kalanı da ülkenin içindeki ağları artık “göremez” hale gelir.
VPN’ler tamamen etkisiz
Normal koşullarda İran’da sansürü aşmak için yaygın biçimde kullanılan VPN’ler, bu kez işe yaramadı. Halihazırda kullanıcılar, kısmi internet kısıtlamalarını VPN gibi araçlar kullanarak aşabiliyor. Ancak internetin tamamıyla kapatıldığı durumda bunlar işe yaramıyor.
Tom's Guide'ın aktardığı verilere göre, 2024 itibarıyla İranlıların yaklaşık yüzde 80’i VPN kullanıyor. İran'da sadece hükümet onaylı VPN hizmetlerine izin veriliyor ve bunlar yakından izleniyor.
Proton VPN, İran kaynaklı VPN oturumlarında düşüş olduğunu doğruladı. Şirket şu açıklamayı yaptı: "Normalde Proton VPN, sansürden etkilenen kişilerin sansürü aşmasına yardımcı olur, ancak bu kez internet tamamen kapatıldı."
Starlink de engelleniyor
Uzmanlara göre böyle bir kesintide en güvenilir yol bağımsız uydu internet hizmetleri. Kablolu veya mobil internet bağlantıları tamamen devre dışı kalsa bile Starlink ve Viasat gibi hizmetler, Dünya yörüngesindeki uydular üzerinden internet erişimi sağlayabiliyor.
Örneğin Elon Musk’ın uydu internet sistemi Starlink, 2022’de Mahsa Amini protestoları sırasında İranlılar için kritik bir çıkış yolu olmuştu. Ancak bu kez Starlink sinyallerinin de büyük ölçüde karartıldığı öğrenildi. Ülkede şimdiye dek gizlice kullanılan binlerce Starlink alıcısı olduğu düşünülüyor.
İran yönetimi, uzun süredir Farsça yayın yapan uydu kanallarını da sinyal bozarak engelliyor. Böylece yabancı medyaya erişim daha da zorlaşıyor ve bilgi kontrolü neredeyse tam bir döngüye ulaşıyor.
'Helal internet' uzun vadeli plan
İran, yıllardır Çin modeline benzer şekilde bir “ulusal internet” kurmaya çalışıyor. Bu, medyada genellikle "helal internet" diye anılan bir projeye dönüştü.
Ancak bu sistem henüz tam olarak kurulamamış gibi görünüyor. Ayrıca ulusal ağa bağlı sitelerin önemli bir kısmı da şu anda erişilemez durumda.