Geliştirilen fentanil aşısı, başarılı olması halinde opioid kullanım bozukluğuna karşı geliştirilen ilk 'önleyici' tedavi olarak tıp tarihine geçebilir.
Aşırı doz da dahil olmak üzere, fentanilin etkilerini engellemeyi hedefleyen bir aşı önümüzdeki aylarda insan denemelerine girmeye hazırlanıyor.
Başarılı olması halinde bu aşı, opioid kullanım bozukluğuna karşı geliştirilen ilk “önleyici” tedavi olarak tıp tarihine geçebilir.
ABD Savunma Bakanlığı’nın desteğiyle geliştirilen aşının ilk aşamada güvenliğinin test edilmesi planlanıyor. Daha önce fareler üzerinde denenen aşı, umut verici sonuçlar vermişti. Teknolojinin lisansını alan ARMR Sciences adlı girişim, 2026 yılının ocak veya şubat aylarında Hollanda’da Faz 1 klinik denemelerine başlamayı hedefliyor.
ARMR Sciences’ın kurucu ortağı ve CEO’su Colin Gage, Livescience'a yaptığı açıklamada, “Şirket olarak amacımız, yasadışı uyuşturucu arzının öldürücülüğünü ortadan kaldırmak. Bunu sadece bağımlılığın değil, aynı zamanda aşırı dozların da kök nedenine müdahale ederek yapmak istiyoruz,” dedi.
Aşı nasıl çalışıyor?
Fentanil, eroine göre yaklaşık 50 kat daha güçlü sentetik bir opioid. Beyin ve omurilikteki opioid reseptörlerine bağlanarak ağrıyı azaltıyor ve yoğun bir haz hissi yaratıyor. Ancak aynı reseptörler solunumu kontrol eden beyin bölgelerinde de bulunduğu için, fentanil yüksek dozda alındığında nefesi ölümcül düzeyde yavaşlatabiliyor.
ABD Uyuşturucuyla Mücadele Dairesi’ne (DEA) göre sadece 2 miligram fentanil (birkaç tuz tanesi kadar) ölümcül olabiliyor.
Aşırı doz durumunda kullanılan nalokson maddesi, opioid reseptörlerine bağlanarak bu etkiyi tersine çevirebiliyor. Ancak ARMR’nin geliştirdiği aşı bambaşka bir yol izliyor: İlacı reseptörlerde değil, beyne ulaşmadan önce, dolaşım sisteminde durduruyor.
Gage, “Bu, opioid reseptörleri üzerinde çalışmayan ilk tedavi biçimi olacak,” ifadelerini kullandı.
Aşının içeriğinde ne var?
Fentanil çok küçük bir molekül olduğu için bağışıklık sistemi onu tek başına tehdit olarak algılamıyor. Bu nedenle bilim insanları, fentanilin sentetik bir parçasını, bağışıklık tepkisini tetikleyebilen başka maddelerle birleştirdi.
Bu amaçla, piyasadaki bazı aşılarda da kullanılan ve etkisizleştirilmiş bir toksin olan CRM197 tercih edildi. Buna ek olarak, Escherichia coli bakterisinden elde edilen ve toksik olmayan dmLT adlı bir bağışıklık güçlendirici de aşıya eklendi. Bu iki bileşen, tek başına etki göstermeyen sentetik bir fentanil parçasına bağlandı.
Bağışıklık sistemi bu kombinasyonla karşılaştığında, gerçek fentanili tanıyabilen anti-fentanil antikorları üretiyor. Bu antikorlar, ilacı kan-beyin bariyerini geçmeden yakalayarak etkisiz hale getiriyor ve vücuttan atılmasını sağlıyor. Hayvan deneylerinde aşının, fentanilin beyne girmesini ve solunumu baskılayarak aşırı doz ölümüne yol açmasını tamamen engellediği görüldü.
İnsan denemeleri nasıl yapılacak?
Şimdiye kadarki çalışmalar kemirgenlerle sınırlı. Ancak aşıda kullanılan CRM197 ve dmLT bileşenleri, başka aşılar kapsamında daha önce insanlarda test edildi. Hayvan deneylerinde ilk dozdan sonra üçüncü ve altıncı haftalarda hatırlatma dozları uygulandı ve altı ay boyunca fentanilin etkilerinin tamamen bloke edildiği gözlendi.
2026 başında başlayacak Faz 1 insan denemelerine 40 gönüllü katılacak. Bu aşamada temel hedef, aşının güvenliğini ve olası yan etkilerini değerlendirmek. Aynı zamanda katılımcıların kanında anti-fentanil antikorlarının oluşup oluşmadığı da ölçülecek.
Bu aşama başarılı olursa, Faz 2 denemelerinde aşının etkinliği test edilecek. Bu süreçte bazı katılımcılara, tıbbi işlemlerde kullanılan güvenli düzeylerde fentanil verilerek aşının gerçekten koruma sağlayıp sağlamadığı yakından izlenecek.
Riskleri var mı?
Fentanil, özellikle acil durumlarda güçlü bir ağrı kesici olarak tıpta hâlâ kullanılıyor. Bu nedenle aşının, ileride ağrı tedavisi seçeneklerini kısıtlayabileceği endişesi gündeme geliyor. Ancak araştırmacılara göre aşıyla oluşan antikorlar morfin, oksikodon veya metadon gibi diğer opioidlerle etkileşime girmiyor. Yani aşılanan kişiler için alternatif ağrı kesici seçenekler mevcut.
Aşı ayrıca, opioid bağımlılığı tedavisinde kullanılan buprenorfin ile de etkileşmiyor. Araştırma ekibi, aşının naltrekson gibi diğer bağımlılık tedavileriyle birlikte kullanımını da test ediyor.
Teorik olarak çok yüksek dozda fentanilin antikorları aşması mümkün olsa da, araştırmacılar aşının uyuşturucunun “haz verici” etkisini ortadan kaldırmasının, bu yönde bir motivasyonu büyük ölçüde azaltacağını düşünüyor.
Kimler için faydalı olabilir?
Geliştiricilere göre aşı, opioid kullanım bozukluğu yaşayan kişiler için tedaviye ek güçlü bir araç olabilir. Bilişsel davranışçı terapi ve sosyal destekle birlikte kullanıldığında, “hayata tutunmak için yeni bir şans” sunabileceği belirtiliyor.
Aşı ayrıca, yasa dışı piyasadan uyarıcılar veya ağrı kesici alan ancak farkında olmadan fentanille karıştırılmış maddeler kullanan kişiler için de koruyucu olabilir. Çünkü bu kişiler, opioidi bilmeden aldıkları için aşırı doz riskiyle karşı karşıya kalabiliyor.
Türkiye'de fentanil ne kadar yaygın?
ABD’de yalnızca 2024 yılında 48 binden fazla kişi opioid aşırı dozu nedeniyle hayatını kaybetti.
Türkiye’de ise fentanilin ne kadar yaygın olduğuna dair doğrudan kapsamlı resmi veriler bulunmamakla birlikte mevcut araştırmalar, bu güçlü sentetik opioidin şu anda ülkede çok yaygın olmadığını ama tespit edilmeye başlandığını ve dikkatle izlenmesi gerektiğini gösteriyor.
Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi’nin Türkiye Ulusal Değerlendirme raporunda, Türkiye’de problemli opioid kullanımının genel nüfusta yüzde 0,03 ila 0,07 civarında olduğunu gösteriyor. Bu tahmin hem eroin hem de diğer opioid türlerini kapsıyor.
Avrupa Uyuşturucu Raporu’nun 2024 baskısına göre ise Türkiye'de fentanil veya türevlerine bağlı bir ölüm vakası kayda geçmişti.