Google, sivrisineklerle mücadele etmek yerine 'iyi böcekleri' doğaya salarak sivrisinek kaynaklı hastalıkları azaltmayı hedefleyen yeni bir proje kapsamında, ABD’de milyonlarca sivrisineği serbest bırakmayı planlıyor.
Sivrisinekler, her yıl dünya genelinde yaklaşık 700 bin ila 1 milyon insanın ölümünden sorumlu tutuluyor. Bu durum, onları gezegendeki en ölümcül böcek haline getiriyor.
REKLAM
REKLAM
Uzmanlara göre, iklim değişikliği ve insan göçlerinin artmasıyla birlikte sivrisineklerin yayılım alanı genişliyor ve hastalık bulaştırma oranlarının da yükselmesi bekleniyor.
Sivrisinekleri durdurmanın bir yolu var mı?
Bu soruna çözüm bulmak amacıyla Google, “Debug” adlı bir proje üzerinde çalışıyor. Proje, çevreye “kötü sivrisineklerden” daha fazla “iyi sivrisinek” salmayı hedefliyor.
ABD’li teknoloji şirketi, bu kapsamda iki yıl içinde Kaliforniya ve Florida’da 64 milyona kadar sivrisineğin doğaya salınması için ABD makamlarından onay talep etti.
Google’ın Debug projesinin internet sitesinde, “Kötü sivrisinekleri durdurmak için iyi sivrisinekleri yetiştirip doğaya salıyoruz” ifadeleri yer alıyor.
Açıklamaya göre “iyi sivrisinekler”, doğal olarak bulunan Wolbachia bakterisini taşıyan erkek sivrisineklerden oluşuyor. Bu bakteriye sahip erkek sivrisinekler, yabani dişi sivrisineklerle çiftleşseler bile yavru üretemiyor.
Yabani bir dişinin kısır bir erkekle çiftleşmesi durumunda yumurtalar çatlamıyor ve böylece her nesilde popülasyon azalıyor; bu da hastalıkların yayılmasının önüne geçmeyi hedefliyor.
Dişi sivrisinekler, yumurtalarını geliştirmek için gerekli proteini sağlamak amacıyla insan veya hayvan kanıyla beslendikleri sırada sıtma, dang humması ve sarıhumma gibi hastalıkları bulaştırabiliyor ve bu süreçte patojenleri de yayabiliyor.
Erkek sivrisinekler imdada yetişiyor
Google'da görev yapan bilim insanları ve mühendislerden oluşan bir ekip, erkek sivrisinekleri kısırlaştırmak için birden fazla yöntem üzerinde çalışıyor.
Bu yaklaşımlardan biri, Kaliforniya ve Florida’da planlanan salımda da kullanılacak olan, sivrisinekleri Wolbachia ile enfekte etmek.
Ekosistemlere zarar verebilen kimyasal pestisit ve insektisitlerin aksine, Wolbachia yöntemi toksin kullanmıyor ve genetik müdahale gerektirmiyor. Bu da onu insanlar ve çevre için güvenli kılıyor.
Sivrisinekler doğalarında virüs taşımaz; virüsleri ancak enfekte kişilerden kaparlar. İnsanları ısıran yalnızca dişi sivrisinekler olduğu için, hastalıkları da yalnızca onlar bulaştırabilir. Bu nedenle programa sadece erkek sivrisinekler dahil ediliyor.
Projede milyonlarca kısır sivrisinek yetiştirilmesi, erkeklerin dişilerden ayrılması ve doğaya salınması planlanıyor.
Proje sayfasında, “İyi böcekleri doğru yerlerde ve doğru sayılarda salmak kritik önem taşıyor; bu yüzden her bir salımı yönlendirecek yazılımlar ve izleme araçları geliştiriyoruz” ifadesi yer alıyor.
Hangi sivrisinek türleri hedefleniyor?
Dünya üzerinde yüzlerce hastalık ve virüs taşıyabilen 3 binden fazla sivrisinek türü bulunuyor, ancak hepsi aynı ölçüde ölümcül değil.
Dünyadaki nüfusun yaklaşık yüzde 40’ı, Aedes aegypti adı verilen tek bir sivrisinek türünün yaydığı hastalıklara yakalanma riskiyle karşı karşıya.
Bu tür, dünya genelinde her yıl on binlerce can alan dang, Zika, sarı humma ve chikungunya vakalarının büyük kısmından sorumlu.
Güney Kıbrıs’ta Avrupa pilot programı
Diğer ülkeler, Steril Böcek Tekniği (SIT) gibi benzer yöntemleri halihazırda uyguluyor. Güney Kıbrıs, 2023 yılında 20 haftadan uzun bir süre boyunca her hafta 100 bin kısır erkek sivrisinek saldı.
Ülke, 2022’de adada Aedes aegypti türünün varlığını doğruladı. Bu da bu sivrisineğin Avrupa’ya giriş yaptığını gösteriyor.
Projeye başlanırken Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın genel direktörü Rafael Mariano Grossi şöyle konuştu: “İki istilacı sivrisinek türünün varlığı, Güney Kıbrıs için ciddi zorluklar doğurdu ve Aedes aegypti ortadan kaldırılamazsa tüm Avrupa için ağır sonuçlar doğurabilir.”
Bu programda sivrisinekler, Akdeniz meyve sineği, false codling moth adlı güve, New World screwworm ve tsetse sinekleri gibi tarımsal zararlıları kontrol etmekte de kullanılan ışınlama yöntemiyle kısırlaştırıldı.
SIT kullanılan diğer pilot denemeler 2020’de Küba’da, 2017’de ise Çin’de gerçekleştirildi.
2025: Avrupa’da sivrisinekler için rekor yıl
Avrupa, sivrisinek kaynaklı hastalıklar açısından daha uzun ve daha yoğun bulaşma dönemleri yaşıyor.
Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC), bu değişimi, artan sıcaklıklar, uzayan yaz mevsimleri, ılımanlaşan kışlar ve yağış rejimlerindeki kaymalar gibi iklimsel ve çevresel etkenlere bağlıyor.
Kuruma göre Avrupa açısından başlıca endişe kaynağı olan vektörler arasında, dang, chikungunya ve Zika virüslerini taşıyabilen Aedes albopictus; sarı humma virüsünü de yayan Aedes aegypti; ve Batı Nil virüsünün ana taşıyıcısı Culex pipiens yer alıyor.
ECDC, chikungunya virüsünü yayabilen Aedes albopictus türünün artık 16 Avrupa ülkesinde ve 369 bölgede yerleşik hale geldiğini, bunun 10 yıl önce yalnızca 114 bölgeyle sınırlı olduğunu belirtiyor.
Batı Nil virüsü vakaları da Avrupa’da giderek daha fazla yeni bölgede tespit ediliyor; bunlar arasında İtalya’nın Latina ve Frosinone illeri ile Romanya’daki Sălaj ili de bulunuyor.
ECDC’nin ortaya çıkan ve vektör kaynaklı hastalıklar konusunda kıdemli uzmanı Celine Gossner, 2025 Dünya Sivrisinek Günü’nde şunları söyledi: “Sivrisinek yoluyla bulaşan hastalıkların tablosu değiştikçe, gelecekte Avrupa’da daha fazla insan risk altında olacak. Bu da hem koordineli halk sağlığı önlemleri hem de kişisel korunma yöntemleri açısından, önlemeyi her zamankinden daha önemli hale getiriyor.”
Diğer önleme yöntemleri arasında, üreme alanlarını sınırlamak için saksılar, kovalar ve tıkanmış oluklar gibi kaplarda biriken suların ortadan kaldırılması yer alıyor.
ECDC, daha büyük su birikintilerinde larvasitlerin, aktif salgınlar sırasında ise ergin sivrisineklere yönelik insektisitlerin kullanılabileceğini, ancak bunun her zaman ekolojik etkiler gözetilerek yapılması gerektiğini vurguluyor.