COP31'in ilk haftası sona ererken, fosil yakıtlardan çıkış meselesi zirvede adeta görmezden gelinen bir konu haline geldi.
BM İklim Değişikliği Konferansı COP31'deki görüşmelerinin ilk haftası sona ererken, dünya genelinde 1,5 derece hedefinin aşılacağına yönelik uyarılar artmasına rağmen liderler fosil yakıtlardan söz etmekten kaçınıyor.
Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, çarşamba günü Antalya'da düzenlenen zirvede liderlere hitap etti. Von der Leyen, Avrupa'yı ve dünyanın geri kalanını etkisi altına alan aşırı hava olayları ve ölümcül orman yangınlarını “gerçeklerin yazı” olarak nitelendirdi.
Von der Leyen, “Küresel bir dönüm noktasındayız. BM'nin son raporu açık: 1,5 derece hedefini aşma yolunda ilerliyoruz ve derecenin her bir kesri önemli,” dedi.
COP31 kapsamında AB'nin önceliklerini sıralayan von der Leyen, elektrifikasyonun hızlandırılması ve temiz ekonomilerin inşası için “küresel ortaklıkların güçlendirilmesi” gerektiğini vurguladı. Ancak konuşmasında fosil yakıtlara hiçbir şekilde değinmedi.
BM'ye göre kömür, petrol ve doğal gazdan oluşan fosil yakıtlar, küresel iklim değişikliğinin açık ara en büyük nedeni. Fosil yakıtlar, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 68'inden, karbondioksit emisyonlarının ise yaklaşık yüzde 90'ından sorumlu.
Von der Leyen, fosil yakıtlardan uzaklaşılması konusunda herhangi bir açıklama yapmaması ve AB'nin iklim finansmanındaki durgunluğa rağmen kutlama havasında bir konuşma gerçekleştirmesi nedeniyle eleştirildi.
Climate Action Network (CAN) Europe Direktörü Chiara Martinelli, von der Leyen'in yaklaşımını eleştirerek elektrifikasyonun fosil yakıtlardan uzaklaşma süreciyle açıkça ilişkilendirilmesi gerektiğini söyledi.
Martinelli, aksi takdirde fosil yakıt endüstrisinin faaliyetlerini hiçbir değişiklik olmadan sürdürmesinin önünün açılacağını belirterek, şirketler kârlarını artırırken sıradan insanların yükselen enerji faturaları ve iklim krizinin etkileriyle karşı karşıya kaldığını ifade etti.
Finlandiya fosil yakıtlardan çıkış yol haritasını açıkladı
BM iklim zirvelerinde alınan kararların yaklaşık 200 ülkenin tamamının uzlaşmasını gerektirmesi, ilerlemenin çoğu zaman yavaş ve aşamalı olmasına neden oluyor.
Buna rağmen Finlandiya, zirve kapsamında fosil yakıtlardan çıkışa yönelik ulusal yol haritasını açıkladı. Finlandiya böylece daha önce benzer yol haritaları hazırlayan Fransa, Almanya ve Hollanda'nın ardından bu adımı atan ülkeler arasına katıldı.
COP başkanlığını devretmeden önce fosil yakıtlardan çıkış için küresel bir yol haritasına öncülük eden Brezilya da kendi ulusal yol haritası üzerinde çalışıyor. Bazı Pasifik ada ülkeleri de benzer hazırlıklar yürütüyor.
Finlandiya'da elektriğin yüzde 96'sından fazlası halihazırda fosil yakıt dışındaki kaynaklardan üretiliyor. Bu oran ülkeyi dünyada en yüksek paya sahip ülkeler arasına yerleştiriyor.
Ancak ülkenin enerji yoğunluğu ve kişi başına enerji tüketimi oldukça yüksek. Bunun başlıca nedenleri arasında ağır sanayinin ekonomideki önemli payı, uzun ulaşım mesafeleri ve soğuk iklim nedeniyle yüksek ısınma ihtiyacı bulunuyor.
Finlandiya'nın enerji tüketiminde odun ilk sırada
2025 yılında Finlandiya'nın toplam enerji tüketiminde en büyük payı yüzde 28 ile odun yakıtları oluşturdu. Nükleer enerjinin payı yüzde 27, fosil yakıtların payı ise yüzde 18 olarak kaydedildi.
Ülkede kullanılan başlıca yerli enerji kaynakları arasında odun bazlı yakıtlar, hidroelektrik, rüzgar ve güneş enerjisi, atıklar, turba ve ısı pompaları bulunuyor.
2035 yılına kadar karbon nötr olmayı hedefleyen Finlandiya, fosil yakıtlardan çıkış için ise hukuken bağlayıcı bir tarih belirlemedi.
Ülkenin yol haritası, fosil yakıtlardan çıkışı amaçlayan Santa Marta sürecini temel alıyor. COP30'un geçen yıl Brezilya'nın Belém kentinde düzenlenen toplantısında, nihai metinden fosil yakıtlardan çıkış için bir yol haritası oluşturulmasına yönelik tüm ifadeler çıkarılmıştı.
Uluslararası sivil toplum kuruluşu Oil Change International'dan Romain Ioualalen, daha fazla ülkenin fosil yakıtların ötesinde bir enerji geleceği planlamaya başlamasını olumlu karşıladıklarını söyledi.
Ancak yol haritalarının mevcut politikaların tekrarlanmasından ibaret olmaması gerektiğini vurgulayan Ioualalen, zengin ülkelerin küresel iklim hedefleriyle uyum sağlamak için fosil yakıtlardan çıkış sürecini hızlandırması gerektiğini belirtti.
Finansman olmadan fosil yakıtlardan çıkış mümkün değil
Türkiye, Fransa, ABD ve İtalya, yıllık iklim zirvesine fosil yakıt sektöründe faaliyet gösteren lobicileri getiren ülkeler arasında yer aldı. Bu durum, zirvede kimlere söz hakkı tanındığı ve müzakere sürecinin şeffaflığı konusundaki tartışmaları yeniden gündeme taşıdı.
Zirvenin ev sahiplerinden Türkiye de kömüre yüksek düzeyde bağımlılığı nedeniyle eleştirilerin odağında. Kömür, Türkiye'nin elektrik üretiminde en büyük paya sahip kaynak olmayı sürdürüyor.
Yenilenebilir enerji yatırımlarını artırmayı hedefleyen Türkiye'nin ulusal iklim planı, sera gazı emisyonlarının azaltılması yerine artmasına da imkan tanıyor. Öte yandan ülke, Karadeniz'de ve güney bölgelerinde fosil yakıt arama faaliyetlerini genişletmeye devam ediyor.
Nitekim COP31'in 9 Kasım Pazartesi günü başlayan açılışında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye'nin kendi topraklarında petrol keşfi yapmış olmasını memnuniyetle karşıladı.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar ise 12 Kasım Perşembe günü yaptığı açıklamada, gelişmekte olan ülkelerin temiz enerjiye geçiş yapabilmesi için teknolojiye ve finansmana erişiminin sağlanması gerektiğini söyledi.
Daha önce enerji güvenliği açısından fosil yakıtların gerekli olduğunu savunan Bayraktar, AFP'ye yaptığı açıklamada, finansman desteği olmadan gelişmekte olan ülkelerden kömür ve diğer fosil yakıtları tüketmemelerinin istenmesinin anlamlı olmayacağını belirtti.
Bayraktar, “Bu elektriği üretmemiz gerekiyor. Bunu yenilenebilir enerjiyle yapmak istiyoruz. Nükleer enerjiyle yapmak istiyoruz. Ancak nükleer santraller geliştirmek için de çok büyük miktarda finansman gerekiyor," dedi.
Antalya'daki COP31 görüşmelerinde en fazla tartışılması beklenen konulardan biri de iklim finansmanı olacak. Özellikle iklim felaketlerine karşı en savunmasız durumda bulunan gelişmekte olan ülkeler ve küçük ada devletlerinin iklim değişikliğine uyum sağlaması ve yaşanan kayıp ve zararların karşılanması için gerekli finansmanın sağlanması gündemin önemli başlıkları arasında yer alıyor.
2024 yılında Bakü'de düzenlenen COP29'da gelişmiş ülkeler, 2035 yılına kadar gelişmekte olan ülkelere her yıl en az 300 milyar dolar (268 milyar euro) kaynak sağlama konusunda anlaşmıştı. Bu hedef, kamu ve özel sektör kaynaklarından oluşturulması öngörülen yıllık 1,3 trilyon dolarlık (1,63 trilyon euro) daha geniş bir finansman hedefinin parçasıydı.
Geçen yıl düzenlenen COP30'da ise hükümetler, 2035'e kadar iklim değişikliğine uyum finansmanının en az üç katına çıkarılması konusunda uzlaşmıştı. Ancak bu artışın hangi başlangıç tutarı üzerinden hesaplanacağı, finansmanın kimler tarafından karşılanacağı ve nasıl sağlanacağı konusunda anlaşmaya varılamamıştı.
Analistler, COP31'de iklim finansmanı konusunda somut bir ilerleme sağlanabilmesi için üç katına çıkarma taahhüdünün netleştirilmesini ve 2035 öncesinde ara hedefler belirlenerek yıllık 40 milyar dolarlık (36,2 milyar euro) bir başlangıç seviyesinin kabul edilmesini öneriyor. Ayrıca sağlanacak desteğin kredilerden ziyade hibelerden oluşan asgari bir paya sahip olması gerektiğine dikkat çekiyorlar.
Ancak zirveden günler önce yayımlanan Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) raporu, mevcut finansman açığının büyüklüğünü ortaya koydu. Rapora göre, uluslararası kamu kaynaklarından sağlanan iklim uyum finansmanı üç katına çıkarılsa bile bu miktar, gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarının yalnızca yüzde 23 ila 29'unu karşılayabilecek.
COP31'in elektrifikasyon taahhüdü ivme kazanıyor, ama eleştiriler de artıyor
TAFF, COP31'in resmi gündeminde yer almasa da, ABD öncülüğünde İran'a karşı yürütülen savaşın ardından petrol ve gaz maliyetlerinin fırlaması nedeniyle şimdiden hararetli tartışma konularından biri haline geldi.
Fosil yakıtlar, Türkiye'nin 35'e 35 taahhüdü nedeniyle de giderek büyüyen bir kaygı konusu. Bu taahhüt, 2035'e kadar küresel enerji talebinin elektrikle karşılanan payının bugünkü yaklaşık yüzde 23'ten yüzde 35'e çıkarılmasını öngörüyor.
Aralarında İngiltere Başbakanı Andy Burnham'ın da bulunduğu bir düzineden fazla ülke ve birkaç küçük ada devleti, hükümetinin Kuzey Denizi'ndeki tartışmalı Jackdaw gaz sahasını onaylamasından sadece birkaç hafta sonra hedefe açık destek verdi.
Von der Leyen de taahhüde destek verdi; hedefin ulaşılabilir olduğunu ve AB için daha büyük enerji güvenliği sağlayacağını savundu.
Elektrifikasyon, dizel yakıtlı bir otomobilden elektrikli araca (EV) geçişte olduğu gibi, fosil yakıt yakan teknolojilerin elektrikle çalışanlarla değiştirilmesi anlamına geliyor.
Ancak eleştirmenler, elektrifikasyonun tek başına fosil yakıt kullanımını ortadan kaldırmayacağını ve hükümetlerin artan doğalgazla çalışan üretimi 35'e 35 taahhüdüne doğru bir ilerleme olarak saymasına bahane olarak kullanılabileceğini uyarıyor.
Avrupa çapında düşünce kuruluşu Strategic Perspectives'in İcra Direktörü Linda Kalcher, "Petrol ve gazdan elektriğe geçiş, ancak elektriğin temiz olması halinde emisyonları azaltır; bu da yenilenebilir kaynakların hızla yaygınlaştırılmasını tartışma dışı kılıyor," dedi.
Kalcher, "Güneş ve rüzgar, petrol ve gaz fiyatları yükseldikten sonra daha da fazla olmak üzere, dünya çapında yeni elektriğin en ucuz ve en hızlı kaynakları arasında. Ancak veri merkezlerinden kaynaklanan artan enerji talebi yeni fosil yakıt kapasitesi çağrılarını körüklerken, daha fazla fosil yakıt bağımlılığı ve ekonomik olmayan petrol ve gaz rezervlerine yatırım riski sürüyor," diye ekledi.
COP31, 20 Kasım'da sona erecek.