DSÖ’nün nikotin poşetlerinin bağımlılık potansiyeli ve beyin gelişimine etkisiyle ilgili uyarısının ardından, Portekiz’de bu ürünler hukuki boşluğa rağmen hızla yaygınlaşıyor. Yetkililer ve uzmanlar hızla büyüyen pazarı nasıl düzenleyeceklerini tartışıyor.
Küçük, fark edilmesi güç ve dumansız. Nikotin poşetleri, satış ve reklamlarına ilişkin net bir yasal çerçeve henüz tam olarak oluşmamış olsa da Portekiz’de giderek daha fazla yaygınlaşıyor.
REKLAM
REKLAM
Diş eti ile dudak arasına yerleştirilen bu poşetler, herhangi bir yanma olmadan nikotin salıyor. Bu özellikleriyle klasik sigaradan ayrılan ürünler, sanayi temsilcileri, yetkililer ve halk sağlığı uzmanları arasında büyüyen tartışmanın merkezinde yer alıyor.
Aylar boyunca tütüncülerde ve büfelerde hukuki bir boşluk içinde satılan ürünlerin statüsü bu yıl değişmeye başladı. Nikotin poşetleri, özel tüketim vergisine tabi tütün ve nikotin ürünleri listesine dahil edildi. Bu gelişmenin ardından Philip Morris International’ın iştiraki Tabaqueira, ülkede nikotin poşetlerinin resmi satışına başladı.
Tabaqueira Genel Müdürü Marcelo Nico, Euronews’e yaptığı açıklamada, “Bu ürünler Portekiz pazarında zaten vardı ancak düzenlenmemişti. Bu yılın başından itibaren ürünler için bir vergi rejimi getirildi ve artık özel tüketim vergisine tabi tutuluyorlar. O tarihe kadar piyasadaki ürünler hukuki bir gri alanda bulunuyordu. Bu nedenle biz de pazara şimdi girdik” dedi.
Arjantinli yönetici, şirketin bu hamlesini geleneksel tütün ürünlerinin yerine alternatifler geliştirmeye yönelik daha geniş bir stratejinin parçası olarak tanımlıyor. Nico, “Vizyonumuz, yanma içermeyen ve daha az zararlı alternatiflerin geleneksel sigaranın yerini aldığı dumansız bir dünya yaratmak” ifadelerini kullandı. Ona göre bu ürünler, “alternatif arayan yetişkin sigara kullanıcılarına” hitap ediyor.
Nikotinin bağımlılık yapıcı bir madde olduğunu kabul eden Nico, düzenleme ihtiyacına da dikkat çekiyor: “Tüm nikotin ürünlerinin düzenlenmesi gerekiyor çünkü nikotin bağımlılık yapıcıdır. Esas mesele, bu ürünlerin yalnızca yetişkin sigara kullanıcılarına satılmasını sağlayacak, reşit olmayanların erişimini engelleyecek ve gençlere cazip gelmesini önleyecek bir mevzuat oluşturulmasıdır.”
Gençlerle ilgili kaygılar
Nane, kırmızı meyve ya da mango gibi aromalarla sunulan nikotin poşetleri, özellikle gençler ve sigara kullanmayanlar için daha cazip hale gelme potansiyeli nedeniyle uzmanlar arasında endişe yaratıyor.
Euronews’e konuşan Cova da Beira Yerel Sağlık Birimi’nde göğüs hastalıkları uzmanı ve Beira Interior Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi’nde Koruyucu Hekimlik Profesörü olan Sofia Belo Ravara, bu ürünlerin yaygınlaşmasında agresif pazarlama stratejileri ve başlangıçta düzenleme eksikliğinin önemli rol oynadığını söylüyor.
“Bu ürünler piyasaya son derece agresif bir pazarlamayla sunuldu. Dikkat çekici ambalajlar ve sosyal medyada güçlü bir görünürlükle desteklenen kampanyalar, özellikle gençler arasında tüketimin artmasına yol açtı” ifadelerini kullanan Ravara, ürünlerin çekiciliğinin halk sağlığı açısından ciddi soru işaretleri doğurduğunu vurguluyor.
Uzmanlar, aromaların bağımlılık sürecinde merkezi bir rol oynadığına dikkat çekiyor ve bu nedenle söz konusu ürünlerde aroma kullanımının yasaklanması gerektiğini savunuyor.
Göğüs hastalıkları uzmanı Sofia Belo Ravara’ya göre aromalar, nikotin poşetlerini özellikle gençler için daha çekici hale getiriyor. “Aromalar deneyimi daha hoş kılıyor, nikotinin emilimini artırıyor ve bağımlılığı güçlendiriyor. Gençlerin bu ürünlere yönelmesinin temel nedenlerinden biri de bu” diyor.
Ravara, bu tüketim biçiminin riskleri ortadan kaldırmadığını da vurguluyor. Nikotinin bir bölümünün ağız mukozası üzerinden hızla emildiğini, bir kısmının ise tükürük yoluyla sürekli olarak vücuda geçtiğini belirten uzman, “Bu durum organizmada sürekli nikotin seviyelerine yol açıyor ve bağımlılık potansiyelini artırıyor” ifadelerini kullanıyor.
Sağlık riskleri ve beyin üzerindeki etkiler
Portekiz’de şu anda bir nikotin poşetinin içerdiği nikotin miktarı en fazla 12 mg ile sınırlandırılıyor. Karşılaştırma açısından, bir sigara yaklaşık 8 mg nikotin içeriyor; ancak bunun yalnızca yaklaşık 1 mg’ı vücut tarafından emiliyor.
Uzmanlara göre nikotin poşetleri tütün içermese de bağımlılık riski ortadan kalkmıyor. Özellikle merkezi sinir sistemi üzerindeki etkiler nedeniyle sağlık açısından ciddi soru işaretleri sürüyor.
“Beyin üzerindeki etkiler belki de en kaygı verici olanlar; çünkü bu ürünleri kullanacak kişiler ağırlıklı olarak çocuklar, ergenler ve genç yetişkinler” diyen Sofia Belo Ravara, nikotinin gelişim çağındaki beyin üzerinde ciddi etkiler yaratabileceği uyarısında bulunuyor.
Ravara’ya göre nikotin, beyin gelişimini olumsuz etkiliyor, bilişsel işlevleri zayıflatıyor ve davranışsal değişimlere yol açabiliyor. Uzman, özellikle bellek, dikkat ve dürtü kontrolü gibi alanların bu süreçten etkilendiğini, ayrıca kaygı ve depresyon riskinin de artabileceğini belirtiyor.
Doktor, tartışmanın yalnızca sigarayla kıyas üzerinden yürütülmemesi gerektiğini de vurguluyor: “Soru, bunların tütünden daha az zararlı olup olmadığı değil, güvenli olup olmadığıdır; ve güvenli değiller. Bunlar toksik ve son derece bağımlılık yapıcı ürünlerdir” diyerek uyarısını yineliyor.
Danimarka örneği
Diğer ülkelerdeki deneyimler, nikotin poşetleri pazarının hızlı büyüyebildiğini ve bunun kontrol altına alınmasının zor olabileceğini gösteriyor. Danimarkalı doktor Charlotta Pisinger, bu süreci ülkesindeki örnek üzerinden anlatıyor.
“Danimarka’da nikotin poşetleri, özel bir mevzuatın olmadığı 2018-2019 yıllarında tanıtılmaya başlandı. Her yerdeydiler. Özellikle sosyal medya ve festivallerde, çoğu zaman ücretsiz olarak dağıtılıyorlardı” diyen Pisinger, Euronews’e yaptığı değerlendirmede ürünlerin kısa sürede yaygınlaştığını belirtiyor.
Sonuç olarak gençler arasında tüketim hızla arttı. “Birkaç yıl içinde son derece popüler hale geldiler. 2025 itibarıyla Danimarka’da 15 ile 29 yaş arasındaki gençlerin yaklaşık yüzde 14’ü nikotin poşeti kullanıyordu” ifadelerini kullanıyor.
Pisinger’e göre düzenleyici müdahale ise gecikti. “Daha sıkı kurallar getirmeyi başardığımızda ürünler çoktan yaygınlaşmıştı. Bağımlılık yerleştikten sonra kontrol altına almak çok daha zor” diyerek uyarıda bulunuyor.
Danimarka, bu süreçte aroma kısıtlamaları, sade ambalaj zorunluluğu, reklam sınırlamaları ve nikotin içeriğine üst sınır getirilmesi gibi önlemler uygulamaya başladı. Buna göre her poşette en fazla 9 mg nikotin bulunabiliyor ve her kutuda en fazla 20 poşet yer alabiliyor. Ancak özellikle çevrim içi satışlarda, kimlik doğrulamasına dayalı yaş kontrolünün yeterince sıkı olmaması denetim açısından sorun yaratmaya devam ediyor.
Tütünle ilişkili sağlık sorunları üzerine çalışan Charlotta Pisinger, Portekizli yetkililere de benzer bir uyarı yöneltiyor: “Hızlı hareket etmek hayati önem taşıyor. Bekledikçe bu olguyu kontrol etmek daha da zorlaşacak. Sanayi bu ürünlerin sigara içenlere yönelik olduğunu söylüyor, ancak pratikte gençler arasında yeni kullanıcılar kazanıyor.”
Benzer bir uyarı bu ay Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ-WHO) tarafından da dile getirildi. DSÖ, nikotin poşetlerinin “risksiz” ürünler olarak görülmemesi gerektiğini, nikotinin ise son derece bağımlılık yapıcı olduğunu ve özellikle çocuklar ile ergenler için zararlı etkiler taşıdığını vurguladı. Kurum ayrıca, bu yaş grubunda beyin gelişiminin olumsuz etkilenebileceğine dikkat çekti.
DSÖ’ye göre nikotine erken yaşta maruziyet; dikkat ve öğrenme süreçlerini etkileyebilir, uzun vadede bağımlılık riskini artırabilir ve ilerleyen yaşlarda tütün ürünleri kullanım olasılığını yükseltebilir. Bunun yanı sıra kalp-damar hastalıkları riskinde artışla da ilişkilendiriliyor.
Dünya Tütünsüz Günü kapsamında, 31 Mayıs'ta yayımlanan ve bu poşetleri üreten sanayinin pazarlama tekniklerinin incelendiği bir raporda DSÖ, bu ürünlerin "gençler ve ergenlere agresif biçimde pazarlandığını" ve gençleri cezbetmek için kullanılan taktiklerin "nikotin kullanımını normalleştirmek ve risk algısını düşürmek üzere tasarlandığını" da vurguluyor.
Birleşmiş Milletler'e bağlı kuruluş, şekerleme paketlerini taklit eden ambalajları, sakız aromalarını, sosyal medyada tüketimin teşvik edilmesini ve özellikle Formula 1 olmak üzere konserler, festivaller ve spor etkinliklerine verilen sponsorluğu örnek olarak gösteriyor.
Düzenleme yolda mı?
Nikotin poşetleri konusunda uzman görüşü isteyen ülkelere yanıt verebilmek için DSÖ, hükümetleri bu ürünlerin kullanımını frenleyecek bir dizi önlem almaya çağırdı.
Önerilen önlemler arasında aroma vericilerin tamamen yasaklanması ya da ciddi biçimde kısıtlanması, sosyal medya ve fenomen kullanımı dahil olmak üzere reklam, tanıtım ve sponsorluk yasakları, sıkı yaş doğrulama kontrolleri, net sağlık uyarıları ve standart ambalajlar, izin verilen nikotin miktarına üst sınır getirilmesi, gençler arasındaki kullanımı caydırmak ve ürünleri mali açıdan daha az erişilebilir kılmak için vergilendirme, ayrıca kullanım kalıplarının ve sanayinin taktiklerinin izlenmesi yer alıyor.
Portekiz hükümeti, ay başında Bakanlar Kurulu’nda nikotin poşetlerine yönelik yasal çerçeveyi oluşturan bir yasa tasarısını onayladı. Böylece hızla büyüyen pazara eşlik edecek yeni düzenlemelerin hazırlık süreci de başlamış oldu. Gündemdeki önlemler arasında reklam kısıtlamaları, satış noktalarına yönelik sınırlamalar ile cazip aroma ve ambalajların olası yasaklanması yer alıyor.
Philip Morris International’ın iştiraki Tabaqueira’nın genel müdürü Marcelo Nico ise düzenlemenin gerekli olduğunu ancak dengeli olması gerektiğini savunuyor. Nico, “Net bir çerçevenin olması önemli; bu, yetişkin sigara içicilerinin alternatiflere erişimini sağlamalı, ama aynı zamanda reşit olmayanları da korumalı” diyor.
Buna karşılık göğüs hastalıkları uzmanı Sofia Belo Ravara daha sıkı bir yaklaşım gerektiğini düşünüyor. Ravara, “İhtiyat ilkesini uygulamalıyız. Nikotinin zararlı olduğunu ve bu ürünlerin gençlere ulaştığını biliyoruz. Bu, harekete geçmek için yeterli olmalı” ifadelerini kullanıyor ve “denemeden düzenli kullanıma giden yolun son derece kısa” olduğuna dikkat çekiyor.