ABD Senatosu’nda ilerleyen bir yaptırım tasarısı, Donald Trump’a müttefiklere ve rakiplere aynı şekilde gümrük vergileri uygulamak için güçlü bir araç sağlama riski taşıyor.
Avrupalılar son bir buçuk yıldır Washington’ı, Rusya’ya ağır yaptırımlar uygulamak için mali gücünü kullanmaya çağırıyor. Ancak bu çağrıdan yakında pişmanlık duyabilirler.
REKLAM
REKLAM
ABD Senatosu’nda ilerleyen ve görünüşte Moskova’nın savaş kasasını çökertmeyi amaçlayan bir yasa tasarısı, Başkan Donald Trump’a müttefiklere ve rakiplere aynı şekilde ağır gümrük vergileri uygulamak için yepyeni bir araç sağlama riski taşıyor.
Yasa metni ilk olarak, Ukrayna’nın hayatta kalma mücadelesine güçlü destek veren Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham ve Demokrat Senatör Blumenthal tarafından, Trump’ı Kremlin üzerindeki baskıyı artırmaya teşvik etmek amacıyla gündeme getirildi. Trump ise şimdiye kadar bunu yapmayı sürekli olarak reddetti.
Graham’ın geçen ay ani ölümü, uzun süredir beklemede olan projeye yeni bir ivme kazandırdı. Senatörler, onun mirasını yaşatmak amacıyla tasarıyı yasalaştırmaya çalışıyor. Yaz tatili için çalışmalarına ara veren Temsilciler Meclisi’nde ise metnin geleceği hâlâ belirsizliğini koruyor.
Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy, Graham’a saygılarını sunmak ve yaptırım tasarısını desteklemek için cenaze törenine katıldı.
Zelenskiy, Washington’da senatörlerin yanında yaptığı açıklamada, “Bu yasa tasarısı çok önemli” dedi. “Aynı zamanda Avrupa’ya yönelik büyük bir sinyal, Ukrayna’ya yönelik büyük bir sinyal ve halkımıza yönelik büyük bir destek.”
Yasa tasarısı, bankalar ve finans kuruluşlarıyla yapılacak mali işlemlere getirilecek geniş kapsamlı yasaklar dahil olmak üzere Rusya’ya yönelik çok çeşitli birincil yaptırımlar ve gümrük vergileri öngörüyor. Devlet görevlileri, oligarklar ve “gölge filo”ya ait gemiler de hedefte.
Ancak en çarpıcı unsur, metnin ilerleyen bölümlerinde karşımıza çıkıyor. 113. madde, ABD başkanına, Rus petrol ve gazının en büyük beş ithalatçısı arasında yer alan ya da Rus petrolüne yönelik yaptırımların delinmesini “kolaylaştıran” ilk beş ülke arasında bulunan ülkelerden ithal edilen “tüm mallara” yüzde 100’e varan gümrük vergisi uygulama yetkisi veriyor. Rus petrol ve gazına “yeni alım” yapanlar da hedefte.
Kimlerin bu kapsama gireceğine yalnızca Beyaz Saray karar verecek.
Tasarıyı savunanlar, bu ikincil gümrük vergilerinin hedefinde Çin ve Hindistan’ın olduğunu, Rus fosil yakıtlarına yönelik tüketimlerinin Kremlin’in kasasına can simidi niteliğinde gelir sağladığını sık sık vurguluyor.
Ancak uzmanlar ve akademisyenler, hükmün uygulamada yol açabileceği zincirleme etkiler konusunda alarm veriyor. Yürütme yetkisinin genişlemesi, tanımların muğlak kalması ve Kongre denetiminin zayıflığı, Trump’ın ticareti ve diplomasiyi yüksek gümrük vergileri üzerinden yeniden tanımlama yönündeki bitmek bilmeyen arzusu için elini güçlendirme riski taşıyor.
Bu yılın başında Trump, Uluslararası Olağanüstü Ekonomik Güçler Yasası’nı (IEEPA) kullanarak getirdiği “karşılıklılık” esaslı gümrük vergilerinin Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmesiyle ağır bir darbe aldı ve elindeki en önemli hukuki araçlardan birini kaybetti.
Alternatif olarak yönetimi, diğer ticaret ortaklarının – Avrupa Birliği de dahil – zorla çalıştırma uygulamalarıyla mücadelede yetersiz kaldığını öne sürerek 1974 Ticaret Yasası’nın 301. maddesine dayanıyor. (Brüksel bu suçlamayı şiddetle reddediyor.)
Trump’ın şu anda yargı denetimine tabi olan tartışmalı 301. madde yorumu, Graham-Blumenthal tasarısının yasalaşması halinde neler yapabileceğine ilişkin tehlikeli bir emsal oluşturuyor. Gümrük vergileri başrole çıkabilir, yaptırımlar ise ikinci planda kalabilir.
Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü’nden (IISS) kıdemli araştırmacı Maria Shagina, Euronews’e konuşurken, “Tasarı, Başkan Trump’ın ilgisini çekmek ve siyasi şansını artırmak için, geleneksel yaptırım yetkilerinin ikincil konumda kaldığı, gümrük vergileri etrafında kasıtlı olarak yapılandırıldı," diyor.
“Ancak uygulamada gümrük vergilerinin, Rusya üzerinde kalıcı ekonomik baskı kurmaktan çok, yönetimin daha geniş ticaret ve iç siyaset gündemine hizmet etmesi daha olası. Sonuçta tasarı, yaptırım rejimini güçlendirmekten ziyade başkanın ticaret yetkilerini genişletebilir.”
Muğlak ve kapsamı geniş
Tasarı etrafında oluşan momentum, AB-ABD ticaret ilişkileri açısından kırılgan bir döneme denk geliyor.
Avrupa Komisyonu’nun, uygulamada kendi hizmetlerini kayırdığı ve uygulama geliştiricilerini haksız yere cezalandırdığı iddiasıyla Google’a 890 milyon euroluk bir ceza kesme kararı, Trump’ı çileden çıkardı ve ABD gümrük vergilerini azami yüzde 15’le sınırlayan Turnberry anlaşmasının uzun vadeli yaşama şansını tartışmalı hale getirdi.
“Avrupa Birliği, bu yasa dışı ve son derece etik dışı davranışının bedelini çok ağır ödeyecek,” diyen Trump, “Onlara önemli bir GÜMRÜK VERGİSİ getirmeyi öngörüyoruz,” ifadelerini kullandı.
Bu arada Trump, elinde hâlâ IEEPA varken geçen yıla kıyasla Graham-Blumenthal tasarısına daha fazla ilgi gösteriyor.
Yeni yasa, gerektiğinde AB’yi hedef almak için yönetimine hukuki dayanak sağlayabilir.
Nitekim blok, Rus LNG’sinin en büyük tüketicilerinden biri olmaya devam ediyor. Ocak 2027’de yürürlüğe girecek kalıcı yasak öncesinde bu yılın ilk yarısında ithalat neredeyse 10 milyon metrik tona fırladı. Boru hattı gazı akışı ise daha sınırlı düzeyde de olsa sürüyor.
Yasanın mevcut halinde, Rus gazı alımlarını azaltmak için “kayda değer adımlar” atan ülkeler için öngörülen küçük bir istisna maddesi bulunuyor; bu maddenin Avrupa’daki müttefikleri korumak amacıyla eklendiği anlaşılıyor.
Ne var ki bu değerlendirme tamamen yürütmenin takdirine bırakılmış durumda; bu da Beyaz Saray’ın, son dönemdeki ithalat artışını ya da başka herhangi bir yan göstergeyi, AB’yi sert biçimde hedef almak için gerekçe olarak kullanabileceği anlamına geliyor.
Rus petrolüne yönelik yaptırımların delinmesini “kolaylaştıran” ülkeleri vergilendirmeyi öngören hüküm, “yaptırımların etrafından dolaşan ya da başkalarının dolaşmasına yardımcı olan işlemler, faaliyetler veya hizmetler” gibi son derece genel ifadelerle çok daha geniş bir manevra alanı bırakıyor.
Yunanistan, Kıbrıs ve Malta, fiyat tavanı uygulamasına uygun biçimde, Rus petrolünün küresel ticaretinde kilit bir rol oynuyor. Öte yandan Macaristan ve Slovakya, süresiz muafiyet sayesinde Druzhba boru hattı üzerinden Rus petrolü almaya devam ediyor.
AB’nin bir ülke değil, 27 üyeli bir birlik olması, çizgiyi daha da bulanıklaştırıyor.
Muhtemel riskler sorulduğunda, Komisyon sözcüsü tasarının içeriğine girmekten kaçındı ve bunun yerine, Ukrayna’nın topyekûn işgalinin başlangıcından bu yana Rus fosil yakıtlarından çıkışa yönelik AB çabalarını vurguladı.
“Yaptırımlarımızı, mümkün olduğu ölçüde ortaklarımızla, hem ikili temaslar hem de G7 çerçevesinde uyumlu hale getirerek Rusya üzerinde azami baskı kurma hedefimizi paylaşmaya çalışıyoruz,” diyen sözcü, “Bu konularda ABD ile temaslarımızı sürdürüyoruz,” ifadelerini kullandı.
Avrupalılar, tasarıyı hazırlayanların, yüzde 100’e varan gümrük vergilerinin yalnızca yasal metinde kriterleri “açıkça tarif edilen” ülkeler için uygulanmasını sağlamak üzere eklediği “yorum kuralı”ndan bir miktar teselli bulabilir.
Bu durum, Trump’ın neredeyse tüm ticaret ortaklarını hedef almak için kullandığı IEEPA’dan ve 301. maddeden tasarıyı tasarım itibarıyla daha sınırlayıcı kılıyor.
Stanford Üniversitesi’nden uluslararası hukuk profesörü Alan Sykes, “Metinde ve yasanın nasıl uygulanacağı konusunda çok sayıda belirsizlik de var. Dolayısıyla şu anki durum, ciddi bir belirsizlik içeriyor,” diyor.
“Kimlerin en çok Rus gazı ve petrolü aldığını gösteren veriler ne der, yaptırımların delinmesinde hangi ülkeler ‘başlıca’ kolaylaştırıcı sayılabilir. Bunu daha da az biliyoruz. Genel kanaat, yasanın sonunda müttefikleri hedef alma riski taşıdığı; ancak kimsenin bundan emin olmadığı yönünde.”
Taslak metin, ABD’nin “ulusal çıkarları” gerektirirse gümrük vergisi muafiyeti tanınmasına da imkân veriyor. Ancak bu da tamamen başkanın takdirine bırakılmış. Komisyon daha önce, AB’nin böyle bir muafiyet alacağına güven duyduğunu açıklamıştı.
Ancak Trump’ın Google cezasına gösterdiği öfke, merhamet göstermeye pek niyetli olmadığının sinyallerini veriyor.
Avrupa Dış İlişkiler Konseyi’nde (ECFR) politika uzmanı olan Nevada Joan Lee, Beyaz Saray’ın Rusya’yı yaptırımlarla hedef almak için zaten geniş yetkilere sahip olduğunu, bunun için yeni bir yasaya ihtiyaç duymadığını savunuyor.
Lee, "Bu tasarı, açıkça, Kongre onaylı yeni bir takdirî gümrük vergisi silahı – yüzde 100’e varan oranlarda – yaratmayı amaçlıyor. Bu, Avrupalıları kaygılandırmalı,” diyor.
“Müttefikleri korumak için yazıldığı söylenen istisnalar, kimin bu kapsama gireceğine en sonunda yine bu Başkan’ın karar vereceği şekilde kaleme alınmış.”